Habitat Grup Baix Emporda

Galicia espallada

Unha recolleita da cultura galega

Literatura, historia, arte, música, gastronomía, galeguismo, tradicións, lendas, costumes, emigración

Á memoria de Manuela Viaño (1929-2013)

Simboloxía da terra: os santuarios

OS SANTUARIOS

As manifestacións de fe en Galicia son numerosas e significativas, danse en catedrais suntuosas e en Crenzas relixiosas galegas humildes ermidas perdidas o resto do ano nun monte calquera; en cruceiros que presiden encrucilladas; nos petos de ánimas; en pontes e camiños; en rochas e árbores; en fontes e ríos, que se converten en soportes simbólicos, en lugares de "encontro entre o mundo oculto e o visible, entre os vivos e outros seres que viven tamén no mundo".

Son espacios-centros especiais que facilitan a circulación entre os dous aspectos do mundo.

No espacio habitado, o lar -lareira- é o centro da casa-mundo; o cruzamento de camiños -encrucillada-, da aldea-mundo; e o cemiterio é o centro da parroquia-mundo. No espacio non habitado están as pedras, as fontes, as árbores e as montañas, relacionados frecuentemente con algún santuario.

Estas manifestacións de fe son expresións dunha vivencia relixiosa, que non sempre coincide coa ortodoxa ou oficial, pois cada persoa interpreta a relixión segundo o filtro da súa maneira de ser e de pensar, e ademais combínase con antigos ritos de crenzas pagás. É case unánime a opinión de que en Galicia se adoraban as montañas, as fontes, as árbores e as pedras. Martín de Dumio en De correctione rusticorun e o mesmo Concilio de Braga dan fe destas prácticas e prohiben tales cultos no século VI. A relixión popular estaba, pois, impregnada de paganismo e é "natural" que así sexa, se concordamos con R. Bastide cando escribe que unha relixión ou é popular ou é un pensamento filosófico.

Hai en Galicia numerosos santuarios que atraen cada ano a miles de devotos. Antonio Fraguas cita e describe en "Romarías e santuarios",  71 santuarios de fama en Galicia. Adoitan estar situados en montañas e nas súas proximidades non falta unha fonte, unha pedra famosa ou unha árbore moi antiga, xeralmente carballo, obxectos-espacios utilizados para realizar ritos de curación, de fecundación ou de adiviñación.

O espacio interior do santuario prolóngase no exterior e aprovéitase para as procesións, para reunión de devotos ou cumprimento de promesas. Cada santuario está dedicado a un santo e cada santo ten o seu poder e está especializado na curación dalgunha enfermidade, de sorte que pode establecerse certa relación entre o espacio dos santuarios e a anatomía do corpo humano.

Os santuarios atraen a moitos devotos o día da festa ou romaría, termo que orixinariamente significaba "viaxe dos católicos a Roma" (romaría) e que ampliou o campo semántico a viaxe a calquera santuario. Están consagrados a Cristo, á Virxe coas súas numerosas advocacións ou a distintos santos: Santiago, santo André, santo Antón, san Bieito, santa Marta, san Brais…

 

A orixe das romarías

 

Remóntase a tempos antigos e explícase frecuentemente con lendas relacionadas con feitos sobrenaturais. Ó significado relixioso das romarías debemos sumarlle o profano-folclórico, manifestado na comida, na festa e no baile.

Santuario da FranqueiraÁ parte doutras intencións persoais, a visita ó santo e a participación na romaría é unha mostra de agradecemento polos favores concedidos. Calquera persoa pode ofrecerse polo enfermo a visita-lo santuario, pero é conveniente que sexa parente próximo, se non pode o doente en persoa.

Dentro do ciclo anual da vida, a devoción popular manifestada nas festas e romarías desenvolve unha rica cultura espiritual, sustentada nunha artesanía variada, como a de cera e a de migas de pan.

Ós santuarios lévanse velas e exvotos de cera virxe de abella, de parafina, de estearina, de sebo e mecha de algodón. As velas poden ser lisas, rizadas, labradas, coloreadas, pintadas e velas de promesa. Os exvotos son reproduccións completas ou parciais da parte do corpo humano que sofre a doenza: cabeza, brazo, tronco...ou reproduccións do animal enfermo: vaca, porco, ovella…

Os exvotos son portadores dunha simboloxía máxico-relixiosa coa reminiscencia primitiva de ofrecer sacrificios e sufraxios ás divindades como agradecemento, expiación ou promesa. Tales prácticas foron cristianizadas máis tarde. Non faltan nas festas e romarías os foguetes, feitos polos pirotécnicos ou fogueteiros, que traballan para lucir visualmente breves instantes no ceo ou para anunciar acusticamente o evento ás parroquias veciñas.

 

 

Mónica Beatriz Suárez Groba

- Bibliografía consultada:    "Galicia 2001: Etnografía Espiritual", Xunta de Galicia

 

VER MÁIS TEMAS DA NOSA CULTURA: ENTRA AQUÍ