Reparación inversores tensión energia solar Valencia

Galicia espallada

Unha recolleita da cultura galega

Literatura, historia, arte, música, gastronomía, galeguismo, tradicións, lendas, costumes, emigración

?memoria de Manuela Via? (1929-2013)

O CAMI? DE SANTIAGO E AS PEREGRINACI?S

A Orixe 

Os primeiros datos biogr?icos do Ap?tolo Santiago proceden fundamentalmente dos Evanxeos. Sabemos que era fillo Imaxe de Santiago do Zebedeo e de Salom?e irm? de Xo? o Evanxelista. Respecto ?seu lugar de nacemento, son varios os autores que o sit?n na localidade de Xaffa, preto de Nazaret, na beira do lago de Xesenareth. O oficio familiar era a pesca, tarefa na que estaban asociados ? irm?s Sim? (San Pedro) e Andr?. Deste grupo de pescadores Xes? elixiu os seus catro primeiros disc?ulos: Pedro, Andr?, Santiago e Xo?, que o seguiron de forma en?xica e inmediata.

De entre t?olos disc?ulos que acompa?ron a Xes?, este constitu? un grupo de doce. Santiago, xunto co seu irm? Xo?, e m?s Pedro, conv?tese nun dos disc?ulos predilectos de Cristo; pertence ?grupo dos ?timos. Nos acontecementos clave t?ao como testemu? excepcional. 

Santiago am?asenos como un home de car?ter vehemente, apaixonado e impulsivo. O ardor do fillo do Zebedeo ?merecente de fortes reprimendas por parte de Cristo, que lle pon o sobrenome de Bonaerge, "fillo do trono". A s? vehemencia e perseverancia na predicaci? quedan recollidas no C?ice Calixtino (s?ulo XII), libro fundamental da tradici? xacobea, que o cualifica de "santo de admirable valor, benaventurado pola s? vida, asombroso polas s?s virtudes, de enxe? esclarecido, de brillante facundia".


PREDICACI? NA PEN?SULA IB?ICA 

Santiago o Maior, trala crucifixi? de Xes?, totalmente identificado coa s? doutrina, converteuse no principal animador da comunidade de crentes en Xerusal?, admirado polo fervor e a sinceridade das s?s palabras. Crese que o Ap?tolo realizar? a viaxe de Palestina a Espa? nalgunha destas embarcaci?s, arribando na costa de Andaluc?, terra na que comezou a s? predicaci?. Continuou a s? misi? evanxelizadora en Co?bra e Braga, e, segundo a tradici?, pasar? logo a Iria Flavia, na Fisterra hisp?ica, onde principiar? a evanxelizaci?, frecuentando lugares de culto pag?.

?no Breviario dos Ap?tolos (fins do s?ulo VI) onde se lle atrib? por primeira vez a Santiago a predicaci? en Hispania e nas rexi?s occidentais as? como o seu enterramento en Arca Marm?ea, convert?dose en instrumento extraordinario de difusi? da tradici? apost?ica. Posteriormente, xa na segunda metade do s?ulo VII, un erudito monxe ingl? chamado Beda o Venerable constata de novo este feito na s? obra, e concreta, sorprendentemente, a localizaci? exacta do corpo do Ap?tolo en Galicia.

As lendas populares rec?danno-la presencia de Santiago en cumes pr?imos o val de Padr?, onde exist? o culto ? augas. Ambrosio de Morales no s?ulo XVI, no seu Viaxe Santo , di: "Subindo a monta?, na metade da ladeira, hai unha igrexa na que din que oraba o Ap?tolo e dic? misa, e debaixo do altar maior sae cara a f?a da igrexa unha fonte con gran golpe de auga, a m?s fr? e delicada que eu vin en Galicia". Ese lugar existe na actualidade e recibiu o cari?so nome de "O Santiagui? do Monte". Un dos autores dos serm?s recollidos no C?ice Calixtino, aludindo ?predicaci? de Santiago en Galicia, menciona "?que van venerar as xentes, Santiago, fillo do Zebedeo, da terra de Galicia env?o ?ceo estrelado".

Santiago De volta a Terra Santa, ser? a v? romana de Lugo o mellor cami? para cruza-la Pen?sula, seguir por Astorga e Zaragoza, onde, abatido, Santiago recibe o consolo e alento da Virxe, que se lle apareceu na beira do r? Ebro, sobre un piar romano de cuarzo, indic?dolle que constru?e unha igrexa naquel lugar.

Xa en Palestina, Santiago ?parte integradora do conxunto b?ico da Igrexa Primitiva de Xerusal?, co grupo dos "Doce", desempe?ndo un papel relevante dentro da comunidade cristi?da Cidade Santa. Nun clima de gran inquietude relixiosa, onde aumenta cada d? o desexo de erradica-lo incipiente cristianismo, temos noticia sobre como se lles prohibira ? ap?tolos predicar ? xudeus, pero Santiago, desestimando tal limitaci?, anunciaba a s? mensaxe evanxelizadora a todo o pobo, entrando nas sinagogas e argumentando todo o anunciado polos profetas. A s? gran locuacidade, a s? capacidade dial?tica e o atractivo da s? personalidade sit?no como un dos ap?tolos m?s seguidos na s? misi? evanxelizadora.

Herodes Agripa, rei de Xudea, para cala-las protestas das autoridades relixiosas, comprace-los xudeus e darlle un escarmento ?comunidade cristi? esc?leo como figura representativa e cond?ao a morte por decapitaci? no ano 44.

A TRASLACI? A GALICIA 


Conta a tradici? que dous dos disc?ulos de Santiago, Atanasio e Teodoro, recolleron o seu corpo e a s? cabeza e traslad?onos nunha nave dende Xerusal? ata Galicia. Logo de sete d?s de navegaci? arribaron nas costas galegas de Iria Flavia, preto da actual vila de Padr?.

No relato do enterramento dos restos de Santiago, tinxido pola lenda, aparece Lupa, unha dama pag? rica e influente, que viv? daquela no castro Lupario ou castro de Francos, a pouca distancia de Santiago. Os disc?ulos, que non ti?n un terreo no que poder deposita-los restos do seu mestre, p?enlle permiso a esta nobre matrona para enterralo no seu feudo, pero ela rem?eos ?legado romano Filotro, que resid? en Dugium, preto de Fisterra. Sen atende-las s?s petici?s, o gobernador romano ordena o seu encarceramento.

Segundo a lenda, os disc?ulos foron liberados, milagrosamente, por un anxo, e emprenderon inmediatamente a s? fuga perseguidos polos soldados romanos. " chegaren ?Ponte de Ons ou Ponte P?s, sobre o r? Tambre, unha vez atravesada, esta afundiuse providencialmente e os fuxidos conseguiron escapar.

A chamada ra?a Lupa, simulando un cambio de actitude, levounos ?Monte Iliciano, hoxe co?cido como Pico Sacro, e ofreceulles bois salvaxes que viv?n al?en plena liberdade e mais un carro para transporta-los restos do Ap?tolo Santiago dende Padr? ata Santiago. Os disc?ulos acheg?onse ? animais, que, ante o asombro de Lupa, se deixaron po?-lo xugo mansamente. Ante esta escena, Lupa decide abandona-las s?s crenzas e converterse ?cristianismo.

C?tano-la tradici? que os bois comezaron o seu cami?, sen ning? tipo de gu?, e instintivamente, movidos pola sede, pararon nun lugar no que, ? escarvaren, lograron que abrollase a auga. ?a actual fonte do Franco, xunto do Colexio de Fonseca, lugar no que posteriormente se levantar?, como recordo, a pequena capela do Ap?tolo, na r? santiaguesa do Franco. Os animais continuaron o seu cami? ata chegar a un terreo, propiedade de Lupa, que o doou para a construcci? do monumento funerario, onde s?ulos m?s tarde se levantar? a catedral, centro espiritual que preside a cidade de Santiago.

UNHA PEREGRINACI? MILENARIA 


Xa antes do descubrimento dos restos do Ap?tolo Santiago, multitude de homes fixeron a ruta que vai ? Finis Terre, e sentiron aquel "relixioso horror" ?ver apagarse o sol nas augas do Oc?no, como lle aconteceu ?lexionario romano D?imo Xunio Bruto, quen aseguraba que, ?se producir este feito, o?se un renxido coma o do ferro cando o temperan na fragua.

Alg?s aseguran que face-la Ruta ?Finis Terre formaba parte dos ritos da "Antiga Relixi?".

Pero a "chegada milagrosa" do corpo do Ap?tolo Santiago, decapitado en Palestina no ano 42, ?a causa da peregrinaci? que hoxe co?cemos a terras galegas. Conta a lenda que os seus disc?ulos roubaron o corpo do seu Mestre e que despois o embarcaron nunha nave, anque sen tripulaci?, ou mellor dito, con tripulaci? anx?ica, e sete d?s despois da s? partida arribaron ? desembocadura do r? Ulla, xa en terras galegas. Unha vez al? os disc?ulos tiveron serios problemas para enterra-lo seu Mestre por causa da Ra?a Lupa e, sobre todo, polo Rei Duio, declarado inimigo do cristianismo. Despois dunha serie de feitos milagrosos, o Ap?tolo quedou soterrado no que logo ser? Santiago e a Ra?a Lupa convertida ?cristianismo.

A ORIXE DUNHA TRADICION 

As continuas guerras, as incursi?s dos pobos suevos, godos, visigodos e posteriormente a feroz conquista isl?ica do s?ulo VIII obrigaron ? cristi?s a manter agochadas as reliquias de Santiago, protexidas e custodiadas, ? parecer, polos ermit?s do lugar. Co paso dos anos vaise debilitando a memoria do culto apost?ico.

Vieira Logo destes tempos escuros, a conversi? ?cristianismo do rei Recaredo, na segunda metade do s?ulo VI, profundizou de novo no recordo da predicaci? xacobea.

Durante o reinado de Afonso II o Casto (791-842), xa desaparecida a monarqu? visigoda, avanza a conquista dos musulm?s, que nunca dominaron a totalidade do territorio peninsular. O seu labor pol?ico de islamizaci? altern?ase coa loita por neutralizar alg? n?leo independente. Nun principio, o Noroeste peninsular, protexido pola sa abrupta xeograf? as?como por unha climatolox? nada agradable para as forzas isl?icas, non lles debeu parecer ? conquistadores ?abes unha zona preocupante ag? polo nacente culto a Santiago. A?da as? o pobo astur-galaico tivo que se enfrontar en numerosas ocasi?s cos ex?citos do emirato.

A comezos do s?ulo IX, nun contexto socio-pol?ico ateigado de necesidades espirituais, intolerancia relixiosa e presi?s militares, ten lugar o descubrimento do sepulcro apost?ico, que podemos situar ?redor do ano 820.

Conta a tradici? que un ermit?, de nome Paio, que viv? no lugar de Solovio -onde est?situada a igrexa de San Fiz de Solovio, na Compostela actual-, no bosque Libred?, observou durante varias noites sucesivas uns resplandores ou luminarias misteriosas que semellaban unha chuvia de estrelas sobre un mont?ulo do bosque.

Esta luz ou estrela reveladora da existencia da tumba apost?ica conv?tese noutro dos s?bolos relacionados con Santiago e o culto xacobeo. Pero non ?tan s?unha estrela; a pegada do Cami? de Santiago est?marcada dende sempre na V? L?tea porque a sa direcci? indica tam? a do cami?nte cara a Compostela, o que levou a referirse a esta ruta como o CAMI? DAS ESTRELAS.

Paio, abraiado por estas visi?s, presentouse perante o bispo diocesano Teodomiro, que daquela rex? a s?de Iria Flavia, para comunicarlle o feito. O bispo, ante a insistencia do ermit?, reuniu un pequeno s?uito e dirixiuse inmediatamente a Libred?. No medio do bosque, el mesmo puido contempla-lo fen?eno relatado. Un forte resplandor iluminaba o lugar onde, entre a mesta vexetaci?, atopar?n un sepulcro de pedra no que repousaban tres corpos, identificados como o de Santiago o Maior e os seus disc?ulos Teodoro e Atanasio. O primeiro relato pormenorizado que se conserva sobre o descubrimento ?a Concordia de Antealtares, de 1077.

Teodemiro puxo de inmediato o feito en co?cemento do rei Afonso II, que acudiu rapidamente dende Oviedo para visita-lo lugar e constata-la milagrosa revelaci?. O rei Casto consideraba o cristianismo como un elemento catalizador e unificador contra o Islam. O achado das reliquias do Ap?tolo dentro dos l?ites do seu reino constitu? un poderoso instrumento pol?ico-relixioso que fortalec? a igrexa astur-galaica fronte dos ataques isl?icos e o expansionismo carolinxio.

UNHA FIGURA CARISM?ICA 

O rei Afonso d?conta inmediatamente do descubrimento a Carlomagno, que se presenta en Santiago co seu s?uito. Isto ?bastante improbable, dado que Carlomagno morre no 814, pero forma parte da lenda. O feito ?que a noticia se estende por Europa con bastante rapidez e empezan os primeiros peregrinos a chegar a este Locus Sanctus, o Campo da Estrela (Campus Stellae Compostela), a traducci? m?s popularmente aceptada, onde os monxes gardaban algo moi Sartego Xacobeo prezado, un corpo apost?ico, que colocaba aquel lugar ?altura de Antioqu?, ?eso e a mesma Roma.

 No primeiro tercio do s?ulo IX, cando a invasi? musulmana est?practicamente consolidada e unicamente os reinos do norte se resisten ?s? dominaci?, fac? falta unha figura que unificase a loita contra o inimigo com? e que, ?s? vez, servise de apoio moral a esa importante acci? hist?ica: Nas batallas, se os mouros invocaban a Mahoma, os cristi?s a Santiago, e, as? aquel Santiago humilde, amigo dos pobres, confiado no poder da palabra, converteuse nun guerreiro -Santiago matamouros- que toma por primeira vez a espada o 23 de maio do 844 para axudar a Ramiro I de Asturias na batalla de Clavijo, contra Abderram? II.

Desde ent? presidir?as m?s importantes batallas da Reconquista e pouco a pouco os cristi?s van recuperando os seus dominios e converten Compostela no principal foco de atracci? espiritual do reino astur-leon?. Un fen?eno que, co tempo, rivalizar?con Roma e Xerusal? en poder de atracci?, sendo o maior centro de peregrinaci?s de toda a cristiandade.

BREVE HISTORIA DAS PEREGRINACI?S 

Foron os monxes da poderosa orde de Cluny os principais promotores das peregrinaci?s na Idade Media, peregrinaci?s que part?n de t?olos lugares de Europa e incluso de Oriente. Pero foi a partir do s?ulo XI, despois de que os reis Sancho o Maior de Navarra e Afonso VI de Le? establecesen a traza do Cami? Franc?, cando o fen?eno das peregrinaci?s cobrou especial relevancia.

Europa O cami? quedou definido daquela percorrendo basicamente ? numerosas v?s romanas que un?n diferentes puntos da pen?sula. Pero ante o impresionante fluxo humano, hab? que dota-lo Cami? da infraestructura necesaria para a atenci? dos peregrinos, e fund?onse hospedaxes, cre?onse hospitais e cemiterios, ergu?onse pontes, constru?onse igrexas, instal?onse mosteiros e abad?s e, o m?s importante, fund?onse infinidade de n?leos de poboaci? en torno ?ruta, constitu?do un legado hist?ico e art?tico tan importante que a?da hoxe ?imposible valorar.

Neste mesmo s?ulo, un crego franc?, Aymeric Picaud, presentou un libro co?cido como C?ex Calixtinus (que el fose o autor ?m?s que discutible), no que xa describe o cami? franc? e d?multitude de consellos para percorrelo; ? sen d?ida, a primeira gu? tur?tica da humanidade.

A instituci?, polo Papa Calixto II, do Ano Santo Xacobeo, e polo seu sucesor, Alexandre III (1159-1181), por medio da Bula Regis terna, do outorgamento da gracia do Xubileo (Indulxencia plenaria) ? que visiten o templo compostel? nos anos nos que o 25 de xullo (d? de Santiago) coincidise en domingo, impulsaron definitivamente as peregrinaci?s a Santiago durante a Idade Media.

No s?ulo XIV comeza un profundo declive, provocado tanto polas cat?trofes que asolaron a centuria (sobre todo a peste negra) como polas numerosas guerras nas que se viu envolto o continente. Esta decadencia acrecentouse no s?ulo XVI: a irrupci? do protestantismo e as guerras de relixi? foron a causa, as?como a ocultaci? dos restos do Ap?tolo durante case 300 anos para evitar que caesen nas mans dos piratas ingleses. Este proceso culminou no s?ulo XIX coa pr?tica desaparici? das peregrinaci?s. Comentan as cr?icas que o 25 de xullo de 1867 a penas hab? corenta peregrinos na cidade de Compostela.

En 1878 o Papa Le? XIII expide unha Bula confirmando a autenticidade dos restos reencontrados do Ap?tolo, feito que fai rexurdi-las peregrinaci?s paulatinamente ata chegar a 1993, ?timo Ano Santo.

Actualmente, ?marxe das motivaci?s relixiosas que lle deron vida, o interese do Cami? c?trase nos seus aspectos art?ticos e tur?ticos: no arquitect?ico (polo chamado estilo de peregrinaci?), na important?ima escultura rom?ica (a s? evoluci? pode seguirse ?longo da ruta ata desembocar no P?tico da Gloria), na pintura (plasmada no pante? de Santo Isidoro de Le?), e, en fin, nos destacados alicientes tur?ticos: paisaxes, gastronom?, cultura, que ofrece a milenaria ruta pola que pasaron personaxes tan notables como Fern? Gonz?ez, O Cid, Lu? VII de Francia, Eduardo I de Inglaterra, Xo? de Brienne (Rei de Xerusal?), a Princesa sueca Ingrid, Isabel de Portugal, San Francisco de As?, o pintor flamengo Jan Van Eyck, Domingos de Guzm?, Reimundo Lulio, San Vicente Ferrer e mill?s an?imos que, sufrindo as innumerables dificultades do Cami?, chegaron a Compostela simplemente para rezar e redimi-las penas.

Outros, como o X duque de Aquitania e conde de Poitou, vi?ron morrer diante da tumba do Ap?tolo, como recolle o romance popular que inmortalizou a este nobre franc? co nome de Don Gaiferos.

A PRIMEIRA CONCIENCIA COM? DE EUROPA 

A multisecular peregrinaci? xacobea a Compostela, a trav? do cami? de Santiago, xerou desde o principio unha extraordinaria vitalidade espiritual, cultural e econ?ica; creou literatura, m?ica, arte e historia, e pola s? causa naceron cidades e vilas, edific?onse hospitais e albergues, xurdiron v?s comerciais e mercados, traz?onse cami?s e pontes e alz?onse catedrais e igrexas que elevaron a arte rom?ica a un esplendor non acadado por outros estilos.

Santiago de Compostela O cami? foi crisol de culturas, transmisor de correntes e ideas por todo o continente, encontro de pobos e linguas e eixo vertebrador da primeira conciencia com? de Europa.

Dixo Goethe que "Europa se fixo peregrinando a Compostela". Nos nosos d?s, o Consello de Europa definiu o Cami? de Santiago como o Primeiro Itinerario Cultural Europeo e a UNESCO declarou a cidade de Santiago de Compostela Patrimonio Cultural da Humanidade.

O fen?eno xacobeo irradiou a s? influencia a todo o mundo. Baixo a advocaci? de Santiago enc?transe infinidade de igrexas por toda a Terra e especialmente a car? dos Cami?s da Peregrinaci?. Denom?anse Santiago multitude de cidades e vilas de Europa e doutros continentes; en Am?ica, o nome de Santiago designa numerosas poboaci?s desde Estados Unidos ata Chile. Moitos Centros de Estudios se dedican ?tema xacobeo, e, s?no s?ulo XX, public?onse m?s de 600 traballos de especialistas en Espa?, Francia, Italia, Alema?, Reino Unido, B?xica, Portugal, Estados Unidos, Luxemburgo, Pa?es Baixos, Su?a, ... e incluso no Xap?.

OS CAMI?S

Cami? Franc? 

INTRODUCCI? HIST?ICA 

O Cami? Franc? ?o Cami? de Santiago con maior tradici? hist?ica e o m? reco?cido internacionalmente. O  trazado desta v? en Espa? e Francia est?declarado pola UNESCO como Ben Patrimonio da Humanidade.

Mosteiro de Samos O itinerario desta rota a trav? do norte da Pen?sula Ib?ica quedou fixado a finais do s. XI, gracias ?labor constructivo e promocional de Sancho III o Maior e Sancho Ram?ez de Navarra e Arag?, as?como de Afonso VI e os seus sucesores en Castela, Le? e Galicia. 

As principais v?s deste itinerario en Francia e Espa? foron descritas, cara o 1135, no Libro V do chamado "Codex Calixtinus", un texto fundamental da tradici? xacobea.

Das catro rotas coas que este itinerario conta en Francia, tres delas (Par? - Tours, V?elay - Limoges e Le Puy - Conques) cruzan os Pirineos por Roncesvalles -Navarra-, mentres que o cuarto (Arl? - Toulouse) o fai por Somport e contin? deica Jaca, por terras de Arag?. O itinerario de Roncesvalles, que cruza a cidade de Pamplona, ?ese co aragon? en Puente la Reina (Navarra). A partir de aqu? Estella, Logro?, Santo Domingo de la Calzada, Burgos, Castrojeriz, Fr?ista, Carri? de los Condes, Sahag?, Le?, Astorga, Ponferrada, Villafranca del Bierzo, xunto con outras moitas localidades menores, conv?tense en lugares de renome deste itinerario xacobeo. O porto e a aldea do Cebreiro abren a entrada a Galicia, a s? paisaxe e a s? cultura, que tanto lle debe ?tumba do Ap?tolo e ?peregrinaci? xacobea, que transformaron o bosque Libred? na actual Compostela e os cami?s de Galicia en rotas de espiritualidade, arte e dinamismo cultural.

O Itinerario Galego de Aymeric Picaud

As referencias hist?icas m?s precisas e antigas relativas ?Cami? Franc? en Galicia enc?transe, como se dic?,  nunha das xoias bibliogr?icas da Idade Media europea, conservada no Arquivo da Catedral de Santiago: o "Liber Sancti Jacobi", popularmente co?cido como C?ice Calixtino, composto por cinco libros e varios documentos soltos. O Libro V constit? unha aut?tica gu? medieval da peregrinaci? a Santiago. Nela ind?anse os treitos de Cami? que se deben seguir e inf?mase detalladamente sobre os santuarios da rota, a hospitalidade, as xentes, a comida, as fontes e os costumes locais.

Portomar? Todo est?escrito coa s?tese e claridade que necesita unha resposta pr?tica a unha demanda concreta: a peregrinaci? a Santiago. Esta "gu?" atrib?se a Aymerid Picaud, crego de Le Puy (Francia) familiarizado cos santuarios franceses da rota e que tam? ir? como peregrino a Compostela. 

O traballo deste xeneroso xacobita por detalla-lo itinerario da peregrinaci?, xeira tras xeira, ofrec?do datos pr?ticos sobre cada lugar, responde ? pol?ica de promoci? das peregrinaci?s xacobeas de Diego Xelm?ez (1100-1140), primeiro arcebispo de Compostela, e ?interese de moitas xentes letradas de Europa que quer?n orienta-lo seu devoto cami?r cara ? afastadas terras onde se lle rend? culto ?corpo do ap?tolo que evanxelizou Occidente.

O relato de Aymeric Picaud detalla con m?s precisi? o Cami? Franc? en Galicia ca en ningunha outra parte. Refer?dose a esta terra e ? s?s xentes di:

?Despois, pasada a terra de Le? e os portos do monte Irago e do monte Cebreiro, at?ase a terra dos galegos. Abunda en bosques, ?agradable polos seus r?s, polos seus prados e polas riqu?imas maceiras, as s?s boas froitas e as s?s clar?imas fontes; ?rara en cidades, vilas e labrad?s. Escasea en pan de trigo e vi?, abunda en pan de centeo e sidra, en gandos e cabaler?s, en leite e mel e en grand?imos e pequenos peixes de mar; ?rica en ouro e prata, e en tecidos e peles silvestres, e noutras riquezas, e sobre todo en tesouros sarracenos. Os galegos, pois, acom?anse m?s perfectamente ?noso pobo galo c? demais poboaci?s espa?las de atrasados costumes, pero son iracundos e moi litixiosos.?

Cami? Norte 
INTRODUCCI? HIST?ICA 

A orixe da peregrinaci? a Compostela polo Cami? do Norte, no l?ite astur-galaico, rem?tase ? momentos inmediatamente posteriores ?descubrimento da tumba do Ap?tolo Santiago (s. IX). Os cami?s astur-galaicos foron Cami? norde pioneiros en encarreirar peregrinos cara a Santiago. Esta ruta gozaba dunha vitalidade semellante ?dos demais cami?s xacobeos "primitivos" antes de que, nos s?ulos XI-XII, os monarcas hispanos potenciasen o Cami? Franc? como itinerario xacobeo privilexiado. Pero a promoci? do Cami? Franc? non produciu a decadencia dos cami?s de peregrinaci? astur-galaicos, xa que o treito Le? - Oviedo potenciouse desde finais do s. XI.

En xeral, os peregrinos vi?n por terra desde Francia, ou por mar, e recalaban nos portos vascos, c?tabros e galegos, procedentes de pa?es europeos do norte. Despois cami?ban ?encontro de San Salvador de Oviedo e do xubileo compostel?.

Para a entrada en Galicia hab? diferentes alternativas. Pod?se cruzar en barca desde Castropol ata Ribadeo -que recib? outros peregrinos por mar e contaba con hospital- ou ben bordea-lo r? Eo, que dispo?a de varias pontes, unha delas a de Santiago de Abres. Estes pasos xeraban diferentes itinerarios en direcci? a Lourenz? Mondo?do e Lugo.

Hospitalidade e Peregrinaci? no Cami? do Norte

No barrio da Ponte, en Ribadeo, onde est?a capela da Nosa Se?ra das Virtudes, situ?ase o primeiro hospital galego da rota. Denomin?ase Hospital da Nosa Se?ra da Ponte e foi fundado en 1543 para atende-los peregrinos chegados do Reino de Le? e do Principado de Asturias. Inici?ase as? no Cami? do Norte, a singular experiencia da acollida hospitalaria, mestura sensible de caridade cristi?e asistencia filantr?ica.

No mosteiro de Vilanova de Lourenz?recib?n boa atenci? os peregrinos, pois os benedictinos foron pioneiros neste tipo de atenci?s e caridades. O cap?ulo LIII da Regra da Orde sintetiza magnificamente este sentimento: "Que t?olos h?pedes que cheguen ?mosteiro sexan recibidos coma se fosen o mesmo Cristo". O conde don Osorio Guti?rez, fundador do cenobio, dedicou parte do seu testamento ?dotaci? de camas para a hospeder? de pobres e peregrinos. Foi no ano 969, o que acredita a vitalidade do Cami? Norte xa a mediados do s. X.

En Mondo?do est?documentada, desde 1602, a existencia do Hospital de San Paulo para peregrinos que van a Cami? ingl? Compostela. Nese ano, o bispo Gonz?ez de Samaniego inf?malle da s? existencia ?Papa, advertindo que o centro de asistencia estaba ben dotado e que por el pasaban moitos romeiros galegos e estranxeiros. O outro gran centro mon?tico da rota ?o de Sobrado dos Monxes. Trala s? refundaci? e incorporaci? ?C?ter, en 1142, converteuse nun dos cenobios m?s importantes de Galicia en un dos m?s co?cidos polos peregrinos, ?que mesmo propiciou desv?s desde outros itinerarios.

Entre os miles de xacobitas que peregrinaron a Santiago polo Cami? Norte, ? longo dos s?ulos, destaca a figura de San Francisco de As?. Segundo a tradici?, peregrinou a San Salvador de Oviedo e a Santiago de Compostela en 1214. A finais do s. XV o bispo armenio M?tir de Azerdjan, que sintetizou coma ningu? o significado do P?tico da Gloria no seu relato da peregrinaci?, viaxou a Roma e Santiago. Tanto para a ida coma para a volta elixiu o Cami? Norte, pasando polo Pa? Vasco, Cantabria e Asturias. Do s. XVI existen dous relatos de peregrinos que seguiron esa rota: Antonio Lalaing, se?r de Montigny (1502), e o italiano Bartolomeu Fontana (1539).

Durante o barroco tam? hai peregrinos que escribiron as s?s experiencias. Xacobe Sobieski (1611), pai do rei Xo? III de Polonia, peregrinou polo Cami? Franc? ata Le?, tomou o desv? a Oviedo e dirixiuse polo cami? da costa deica Ribadeo, para seguir ata Santiago polo Cami? Norte. O italiano Sebasti? Gatti chegou en 1698 a Ribadeo por mar e continuou a p?ata Santiago.

O franc? Guillerme Manier e os seus compa?iros de peregrinaci? (1726) elixiron o Cami? Norte como itinerario de regreso a ultraportos. Por ?timo, o seu compatriota Jean Pierre Racq (1790), deixar?un relato polo mi?o da s? peregrinaci? a San Salvador de Oviedo e a Santiago de Compostela polo Cami? Norte.

Cami? Ingl? 
INTRODUCCI? HIST?ICA 

T?alas civilizaci?s pos?n lugares considerados santos cara ? que dirixiron e seguen a dirixi-los seus pasos mill?s de persoas. Moitos destes peregrinos emprenden cami? coa esperanza de acadar unha recompensa, tanto terreal coma espiritual, mentres que outros abandonan a s? terra para cumprir unha promesa ou saldar unha penitencia, pero o certo ?que a devoci? mant? vivas estas correntes de peregrinaci? dende tempos inmemoriais.

Santiago de Compostela ? xunto con Xerusal? e Roma, un dos tres grandes santuarios da cristiandade. Dende as Igrexa no Cami? orixes do culto xacobeo, Galicia converteuse en meta de peregrinos procedentes de t?olos puntos do mundo ata ent? co?cido que, ?procura do alento espiritual do Ap?tolo, po?an rumbo cara a aquel Finisterrae onde foran atopados os restos de Santiago o Maior.

A corrente de peregrinaci? cara a Compostela abriu sendas de espiritualidade e de cultura. Por terra ou por mar, as peregrinaci?s suced?onse, a?da que con altibaixos, dende a aparici? do sepulcro apost?ico no s?ulo IX ata os nosos d?s. O trazado dos primeiros itinerarios respond? ? pouco precisas e, na maior? das ocasi?s, inexactas informaci?s doutros cami?ntes. 

No caso dos que segu?n as rutas mar?imas, a escaseza de medios materiais e as adversidades meteorol?icas adoitaban complica-la relativamente curta traves? dos barcos que arribaban ?norte da Pen?sula con peregrinos brit?icos, escandinavos ou bret?s a bordo. Unha vez en terra, a ?tima parte do seu traxecto consist? en avanzar polos cami?s reais que conduc?n a Santiago dende a costa.

Nun principio, as igrexas e ermidas serv?nlles de refuxio ? cami?ntes, xa que ata o Concilio de Trento non se ? impo?-lo respecto sacral nestes recintos. Ademais, o relato doutros peregrinos permit?lles saber qu?mosteiros, hospedar?s e casas ofrec?n os mellores alimentos e atenci?s, as?coma os lugares m?s fatigosos do itinerario.

No seu aventurado e longo cami?r, que pod? durar varios meses, o peregrino padec? innumerables privaci?s, ademais de facerlles fronte ? ataques de feras e bestas. Por se isto fose pouco, en moitas ocasi?s v?se en mans de salteadores preocupados en exceso por alixeira-lo peso das esportelas e faldriqueiras nas que normalmente gardaban os cartos os viaxeiros que emprend?n tan penosa, a?da que sempre reconfortante empresa. Tampouco quedaban atr? aqueles mesoneiros e mercadores sen conciencia que lles esix?n tarifas abusivas ou que minguaban a capacidade do azume sen o menor reparo.

Durante o apoxeo das peregrinaci?s a Compostela no s?ulo XII, aplic?onse unha serie de disposici?s reais de protecci? ?cami?nte, ata ese momento moi vulnerable. As duras penas por incumprimento destas bulas, salvoconductos e provisi?s reais, que mesmo pod?n levar alg?s condenados ?forca, xeneralizaron a esixencia de certificados para distingui-los peregrinos dos que non o eran.

A hostilidade entre os diferentes Estados provocou, ademais, que os cami?ntes tivesen que se decantar por v?s alternativas m?s tranquilas naquelas ?ocas nas que estes enfrontamentos aumentaban a inseguridade das rutas habituais cara a Compostela. Este ?o principal motivo da gran fluctuaci? das peregrinaci?s mar?imas, que aumentaban ou diminu?n en funci? dos pactos e alianzas entre os reinos de Castela, Inglaterra e Francia.

Entre as opci?s elixidas polos peregrinos europeos que viaxaban en barco ata as costas do norte peninsular, enc?trase a realidade da ruta xacobea que discorre ben dende A Coru?, ben dende Ferrol-Neda ata Compostela. Neste ?timo caso, o cami? enriquec?se ?coincidir co que segu?n os romeiros que visitaban San Andr? de Teixido, as?coma ?conflu? en Betanzos cun dos itinerarios do Cami? do Norte que, procedente de Oviedo, pasaba por Ribadeo, Mondo?do e Vilalba, punto no que alg?s cami?ntes se decid?n por unha ruta alternativa que os levaba ata o Santuario da Nosa Se?ra do Cami?, en Betanzos. Nesta vila un?n os seus pasos ? dos peregrinos que segu?n o Cami? Real dende Pontedeume.

ESBOZOS

Os peregrinos que desembarcaban nas costas galegas v?nse embargados pola necesidade imperiosa de chegaren a Compostela. A primeira impresi? que recib?n de Galicia adoitaba ser grata, coa suavidade das r?s, os areais e unhas augas m?s sosegadas c? que os acompa?ran durante a traves? do Gran Sol. As caricias do Gulf Stream anunci?anlles, ademais, un clima oce?ico temperado e benigno con choivas abundantes.

Dende Ferrol, cun dos portos m?s estrat?icos de Occidente e un dese? urban?tico segundo os canons da m?s culta Ilustraci?, ata a cidade da Coru?, sempre ben defendida, o mar abr?lle-las s?s portas ? enclaves porte?s dende onde iniciaban a ruta terrestre os peregrinos que desembarcaban de nav?s ingleses, islandeses, daneses, noruegueses, flamengos, franceses...

Trat?ase de embarcaci?s todoterreo, cocas e barcos de pouco calado que acced?n doadamente a calquera recanto, destinadas ?transporte de mercanc?s, peregrinos e tropas. As noticias destas ancoraxes rem?tanse ?s?ulo XI. As vellas cr?icas recollen, por exemplo, a traves? que o 15 de maio de 1189 emprenderon sesenta naves danesas dende Inglaterra ata o litoral coru?s. Os cruzados que viaxaban a bordo fixeron escala en Galicia para visita-la tumba do Ap?tolo Santiago antes de po?r rumbo a Xerusal?. Unha das primeiras licencias para transportar peregrinos ingleses ata as costas galegas est?documentada pola profesora brit?ica Constance Mary Storrs e corresponde ?ano 1235.

Alg?s dos viaxeiros do norte de Europa recalaban no porto de Ribadeo, onde se un?n ? peregrinos procedentes de Oviedo. Con frecuencia, ?chegaren a Vilalba, segu?n unha ruta alternativa cara a Betanzos para continuar dende al?a s? peregrinaci? a Santiago. Estes cami?s saben do paso de Robert Langton, nos primeiros anos do s?ulo XV; de M?tir, bispo de Arzendjan (1491); de Antonio de Lalaing, se?r de Montigny, de Carlos de Lannoy e de Antonio de Quievarnts (1502); do astr?omo Bartolomeo Fontana (1539), que sinala, no seu itinerario,o seu paso por Ribadeo, Vilalba e Betanzos, vila ?que se refire como “bittanza citt??porto di mare”; de Jacques Sobieski (1609), pai do rei Xo? III de Polonia; e de Frei Mart? Sarmiento (1745-1754), entre outros moitos peregrinos de sona.

Cami? franc? Dende calquera dos seus dous principais puntos de partida, o Cami? Ingl? conduce por lombas erosionadas ou monta?s vellas cubertas de foresta, en xeral a medio outeiro, esquivando os castros que coroan as alturas. O discorrer das augas, que acompa?n co seu rumor ?cami?nte solitario, anuncia mananciais naturais que brotan entre as rochas. Noutras ocasi?s, tr?ase de fontes con frisos e caprichosas formas labradas en canter?.

A confluencia de v?tices en Cabeza de Lobo (Ordes) alivia as dificultades do ascenso, para dar paso a terras m?s altas e chas nas que o cami? se ampl? entre soutos e carballeiras, que abeiran baixo a s? sombra ?peregrino na primavera e no ver?. Os casais, mu?os, h?reos, oratorios, cruceiros, igrexas e capelas acompa?n o peregrino na s? viaxe: o bord? s?velle de axuda para continua-lo seu cami? coa esportela ?lombo, a faldriqueira ?cinto, a cuncha no sombreiro e unha ?ica meta: Santiago.

Entre o verde dos campos, con toda a s? am?gama de matices, ?rense carreiros de terra e calzadas que salvan as correntes atravesando pontes empedradas de seixo ou de p?firo vermello, pedras axustadas a ?bolos dous lados por ringleiras de pelouros, entre perpia?s gran?icos erosionados polo paso dos cami?ntes. A medida que o cami? deixa as sosegadas terras baixas para penetrar na monta?, a paisaxe enriqu?ese con amplos horizontes e grandiosas perspectivas, como os que perfilou o poeta Robert Southey (1795) ante o espectacular panorama do Portus Magnum Artabrorum, denominaci? xen?ica coa que os romanos agrupaban as r?s da Coru?, Betanzos, Ares e Ferrol. Malia a iron? e mordacidade coas que Southey relatou o seu paso pola Coru? e Galicia, compuxo o seguinte poema inspirado na paisaxe destas r?s:

Oh! What a sweep of landscape lies beneath me! hills on hills, And rock-pil’d plains, and vallies bosom’d deep, And ocean’s dim inmensity, that fills The ample gaze.

?seu paso polas Mari?s dos Condes e dos Frades, a ruta subl?ase nas palabras de Ziegler: “Un cami? de deuses”. Tampouco queda atr? a descrici? de Antonio de la Iglesia: “Verxel encantado ?que Deus lle concedeu a amenidade do Xord? e a fertilidade do Hebr?”. O padre Sarmiento ref?ese ?tramo entre Ponte Baxoi e A Ponte do Porco cando afirma que “este territorio intermedio ?o m?s divertido ?vista que se pode desexar”.

Os peregrinos que avanzaban por estas terras encontraban refuxio e amparo en mosteiros e hospitais. Xa na fundaci? destes ?timos quedaba determinada c? era a s? principal funci?: “Refuxio, amparo, consolo e conveniencia... dos peregrinos que pasaren por ela a logra-la devoci? do Santo Ap?tolo e dos seus xubileos”.

Dende Ferrol ou dende A Coru?, o cami? fac?se m?s levad? gracias ? establecemento da orde hospitalaria do Sancti Spiritus. A partir do s?ulo XIV, os cami?ntes atopaban ?seu paso por Pontedeume e Betanzos as fundaci?s, baixo responsabilidade franciscana, de Fern? P?ez de Andrade “O Bo”. Tam? os acompa?ban na s? viaxe cara a Compostela varios hospitais e hospedar?s do Esp?ito Santo: os de Ferrol e Neda, outros menores en Mi?, o de Guende en Paderne, o da Anunciata e San Antonio en Betanzos, e o de San Lorenzo en Bruma, todos eles no tramo que parte do porto de Ferrol. Os peregrinos que desembarcaban na Coru? contaban nesa cidade cos hospitais dos ?geles, Santa Catalina e San Andr?, e cos de Sigr? e Poulo a medida que avanzaban na s? ruta.

Algunhas destas edificaci?s dispo?an, ademais, de capela e cemiterio. Os seus arquivos dan conta de natalicios, pero sobre todo de defunci?s de peregrinos ingleses, n?dicos, alem?s, franceses e italianos.

Nos lugares m?s estrat?icos desta zona elev?onse torres de defensa que, a?da hoxe, conservan a esencia das vilas e cidades se?riais polas que transcorre a viaxe cara a Compostela dende o noroeste de Galicia.

?riqueza espiritual, hist?ica e art?tica do Cami? Ingl?, haille que engadir tam? a s? variedade gastron?ica: o pan de Neda e Carral; o polbo ?mi?nse, a tortilla de Betanzos, o cocido con repolo de Souto, o lac? con grelos de Ordes, a troita de Sig?iro, o queixo de tetilla de Mes?... Unha coci? sen artificios, baseada na excelente calidade das s?s materias primas.

Cami? Portugu? 
NOTAS HIST?ICAS 

1.1.- Predicaci? e translaci? do Ap?tolo

Os v?culos do Cami? Portugu? con Santiago o Maior comezan pola s? predicaci? na Pen?sula Ib?ica. Diversoshistoriadores tudenses reflicten a tradici? inmemorial que sit? aSantiago como evanxelizador de Tui, punto de entrada desta rota xacobea en Galicia. Santiago incluso designar? a un dos seus disc?ulos, San Epitafio, como o primeiro prelado tudense.

Pero ?Padr?, nesta mesma rota, o principal teatro da predicaci? do Ap?tolo no nordeste peninsular. As?se evidencia, sobre todo, no promontorio de Santiagui? do Monte, lugar no que o peregrino pode atopar pegadas que -sempre seg? a tradici?- lembra os seus milagres e pisadas.

peregrino Pero m?s importante a?da c?estancia de Santiago en vida nestas terras ?a viaxe que realizou despois de morto, co?cida pola tradici? como a "Traslatio". A translaci? do corpo de Santiago o Maior -desde Palestina a Galicia cara o ano 44 d.C.- est?contida no "Codex Calixtinus" (Libro III, Cap?ulo I) e na "Historia Compostelana", dos textos fundamentais do acervo xacobeo.

Seg? estes textos, a nave transporta o corpo do Ap?tolo Santiago, tras navegar polo Mediterr?eo e costa portuguesa, desembarca en Padr?. Desde aqu? despois de suxeita-la barca a un pedr? que se conserva baixo o altar da igrexa padronesa de Santiago, os dos disc?ulos que custodian o corpo sofren toda clase de persecuci?s e axexos, particularmente da pag?ra?a Lupa, que ten un pazo que a lenda sit? no Castro Lupario, moi preto do actual Cami? e da propia cidade de Santigo.

Finalmente, os disc?ulos conseguir? continua-lo seu cami?, v? romana adiante, ata chegar ?bosque de Libred? e dar sepultura ?corpo do Ap?tolo, no que ?actualmente a cidade de Santiago.

1.2.- Portugal e o Cami?

Exemplo temperan?imo do culto a Santiago na Pen?sula Ib?ica ser? o famoso (e controvertido) ep?rafe (s. IX) da igrexa portuguesa de Castelo de Neiva, cunha dedicatoria ?Ap?tolo feita polo bispo Nausto de Co?bra.

A reconquista portuguesa deu lugar a que, como en Castela, as mesnadas de don Afonso Henriques invocaran a Santiago antes e durante o combate. Santiago cabaleiro tam? realiza os seus milagres na vella Lusitania contribu?do ?toma de Co?bra (s. XI) e, como en Clavijo, pelexando como un guerreiro m?s na batalla de Ourique.

A influencia inglesa en Portugal vai substitu?do o culto a Santiago, a finais do s. XIV, polo de San Xorxe. Pero no norte do pa? nunca desapareceu a devoci? xacobea. O Cancioneiro da Ajuda d?boa mostra diso. E tam? os m?s de cen albergues (Misericordias) sitos ?norte de Co?bra, que sempre reflectiron o paso de peregrinos. E, por suposto, as m?s de duascentas parroquias postas baixo a advocaci? de Santiago en todo o pa?.

Reis e ra?as lusitanos mostraron o interese xacobeo da corte lusa ?emprenderen en persoa a peregrinaci?. As?o fixeron don Manuel o Afortunado e a Ra?a Santa, Isabel de Portugal, que peregrinou a Compostela en d?s ocasi?s, unha delas (1335), segundo conta a tradici?, de inc?nito.

Santa Isabel, unha aragonesa filla de Pedro III de Arag? e Constanza de Sicilia e neta de Xaime o Conquistador, casada ? doce anos co monarca Din?, o c?ebre rei-poeta de m?tiples cantigas de amigo, ?unha das mulleres m?s singulares da ?oca (ss.XIII-XIV), especialmente pola s? capacidade negociadora e pacificadora. Est?enterrada no convento de Santa Clara de Co?bra, por ela fundado, e a s? devoci? xacobea quedou ben patente ?querer ser enterrada con indumentaria xacobeo e bord? de peregrino.

1.3.- A hospitalidade

O Cami? Portugu?, como aut?tico r? que a trav? dos s?ulos contemplou un continuo flu? de peregrinos, sobre todo de peregrinos humildes, non pod? deixar de dispor dunha rede hospitalaria tanto no territorio portugu? coma ? longo do percorrido galego.

?onos deter nos hospitais situados na rota principal, Tui-Compostela, pero sen esquecer que noutras rotas, consideradas como secundarias, tam? se lle daba acollida ?peregrino.

En Tui, o antigo hospital situ?ase no casar? do actual Museo Diocesano, con fachada ?praza da catedral. ?ila y la Cueva destaca que “?tanta a s? antig?dade que non garda memoria ningunha da s? fundaci?”.

A importante encrucillada de cami?s que foi e ?Porri? contaba xa en 1569 cun pequeno hospital, situado preto do Concello. Dos seus avatares temos noticias por unha manda testamentaria outorgada por Alonso Arias de Saavedra.

Ruta Xubilea A m?s antiga lembranza da existencia dun hospital en Redondela ?de 1502, situ?doo nas inmediaci?s da Igrexa de Santiago. Confirma a ausencia de hospital anterior a esta data o relato do peregrino alem? Xer?imo M?zer, que chega en 1494 a Redondela e ten que se albergar na casa dun compatriota ?non atopar ning? albergue. As actas das visitas pastorais f?annos da humild?ima dotaci? deste hospital.

Por manda de Tareixa P?ez Fiota (16 de xullo de 1439) f?dase o hospital pontevedr? de Corpo de Deus, logo de Corpus Christi. En 1597 ser?totalmente reconstru?o por fundaci? do tenente de alcalde Alonso Maza, encarg?dose da s? administraci? os irm?s de San Juan de Dios.

Caldas de Reis tivo hospital propiedade da Mitra. O peregrino Xo? Bautista Confalonieri rel?anos que se hospedou nun bo albergue, con moitos cuartos, engadindo que exist?, ademais, un lazareto.

A Leproser? de San L?aro de Regueiro ocupaba en Pontecesures un lugar onde hoxe se sit? a nova parroquia. Pero ?Padr?, coas continuas idas e vidas de romeiros, o que impulsou ?prelado Rodrigo de Luna a doar un terreo, o 22 de abril de 1456, para constru? un hospital.

Xo? de Vigo, franciscano de Herb?, estaba xa en 1458 como capel?, nunha tradici? de atenci? ?peregrino que os monxes de Herb? seguir? practicando de xeito admirable ata os nosos d?s.


V? da Prata 
INTRODUCCI? HIST?ICA 

O Cami? do Sudleste-V? da Plata ?a ruta xacobea galega de maior percorrido. Pasa por terras das provincias de Ourense, Pontevedra e A Coru?, de gran diversidade e riqueza xeogr?ica e ecol?ica e cun cuantioso patrimonio hist?ico-art?tico. Polo seu dilatado trazado presenta algunhas alternativas e diversos accesos a Galicia desde o nordeste de Portugal e a trav? da cunca do Sil, entrada tradicional a Galicia desde a Antig?dade.

Este Cami? ?unha prolongaci? da calzada romana denominada V? da Prata, que comunicaba as cidades de Emerita Cami? Franc? Augusta (M?ida) con Asturica Augusta (Astorga) cruzando de sur a norte o oeste peninsular e salvando os cauces dos r?s Texo e Douro. A v? romana trazar?se entre estas d?s importantes cidades hispanas do Imperio, aproveitando cami?s m?s antigos. Na alta idade media este cami? mant?ose vivo, primeiro durante o per?do hispanovisigodo e despois baixo a dominaci? isl?ica andalus?

A denominaci? “V? da Prata” deriva, precisamente, do sentido etimol?ico do orixinal ?abe "Bal’latta", termo co que os musulm?s do al-Andalus designaron aquela ancha v? p?lica, empedrada e de s?ido trazado que se encami?ba cara ? norte cristi?. Esta ruta foi empregada, en parte, como cami? para a infanter? cordobesa na aceifa que Almanzor dirixiu contra Santiago de Compostela no ver? de 997. "V? da Prata" non fai referencia, xa que logo, a nada que te? que ver coa explotaci? ou comercio do metal precioso.

Na Baixa Idade Media este cami? foi cristianizado de novo polos moz?abes do al-Andalus, que puideron viaxar e peregrinar a Compostela con maiores facilidades trala conquista de Sevilla e de C?doba polo rei Fernando III o Santo. O episodio da devoluci? das camp? de Santiago ?cidade compostel?, despois de que foran roubadas por Almanzor en Compostela (997) e trasladadas a C?doba, relaci?ase, como se pode imaxinar, coa V? da Prata. O cami? C?doba - Compostela iniciaba con esta devoluci? -un acto simb?ico de singular significado- un novo per?do.

A partir de mediados do s. XIII, esta v? sur-norte foi reutilizada espontaneamente polos peregrinos xacobeos procedentes de Andaluc? e de Estremadura. Uns continuaban ata Astorga, enlazando co Cami? Franc?. Outros, sen embargo, tomaban a Compostela pola desviaci? de Puebla de Sanabria - A Gudi? - Laza / Ver? - Ourense - Santiago, que fac? o cami? m?s curto e rectil?eo, mentres que alg?s atravesaban o nordeste de Portugal, cara a Bragan? ou Chaves, entrando polo sur da provincia de Ourense cara a Ver?, para seguir ata Ourense por Laza ou por Xinzo de Limia. O treito A Gudi? - A Serra Seca - Santiago de Campo Becerros - Laza - Ourense (A Verea Sur) mantivo tam? a s? vitalidade en sentido contrario, cami? de Castela, polos galegos que marchaban a traballar ? segas da meseta.

Deste modo foise consolidando unha corrente peregrinatoria procedente do recristianizado sur peninsular, conducida por unha pequena rede de itinerarios xacobeos. Na provincia de Ourense conformouse o Cami? de Santiago do Sueste, un cami? no que confl?n dous itinerarios: a continuaci? da V? da Prata e os Cami?s Portugueses de Bragan? e Chaves. Desde a capital auriense o Cami? de Santiago contin? cara a San Cristovo de Cea. Haber? peregrinos que buscar?n a hospitalidade mon?tica da abad? de Oseira, mentres que outros se apresurar?n para chegaren a Doz?. Desde al?o Cami? segue cara a Lal?, Silleda e Ponte Ulla, aproxim?dose a Santiago case ?sombra do Pico Sacro.

Hospitalidade e Peregrinaci? na Rota do Sueste - V? da Prata

A hospitalidade no Cami? de Santiago ?unha das caracter?ticas m?s notables da sensibilidade espertada polas peregrinaci?s xacobeas. Unha vez remataban a peregrinaci? ?santuario compostel?, os peregrinos regresaban ?seu lugar de orixe e reun?nse en confrar?s que ti?n por obxecto coidar do Cami?, facilitar informaci? e axudarlles a prepara-la viaxe ? futuros xacobitas. Entre os viaxeiros m?s famosos que empregaron esta rota para chegar a Santiago destacan o Gran Capit?, don Gonzalo Fern?dez de C?doba, que peregrinou devotamente a Compostela cumprindo unha promesa, e Santo Toribio de Mogroviejo, licenciado en c?ones pola Universidade de Santiago en 1568 e futuro arcebispo de Lima.

A testemu? solidaria das confrar?s de peregrinos, com? a toda Europa, tam? se viviu arredor da V? da Prata. Tr?ase da Irmandade da Nosa Se?ra da Carballeda, tam? chamada “Hermandad de los Falifos”, establecida na localidade zamorana de Rionegro el Puente. A documentaci? pontificia do s. XVI referida a esta confrar? cita, de xeito conclu?te, as dedicaci?s dos seus devotos compo?ntes: os confrades “falifos” reparaban as pontes, limpaban os malos cami?s e atend?n os hospitais da rota onde se hospedaban os peregrinos que se dirix?n a Compostela.

Os principais hospitais de peregrinos da provincia de Ourense at?anse en Xunqueira de Amb?, Ver?, Monterrei, Allariz e Ourense. O primeiro co?cese por documentaci? dos anos 1520-1540, gardada no Arquivo Hist?ico Provincial de Ourense, na que se cita a don Alonso de Pi? como fundador do hospital de peregrinos de Xunqueira de Amb?. Situado nas inmediaci?s do centro mon?tico, este hospital ti? capacidade para acoller e atender cen peregrinos nacionais e estranxeiros. En Ver? estaba o hospital de San L?aro. O de Monterrei a?da conserva a s? portada coa data de fundaci? (1429), a?da que se sabe que a hospitalidade da alberguer? condal exist? desde 1320.

Do hospital de Allariz, situado no casco hist?ico e fundado entre os ss. XIII-XIV, a?da se conserva o vello edificio con emblemas xacobeos gravados no rexo perpia? da s? fachada. Un documento de 1678 afirma que lles ofrec? cama e comida durante dous d?s ? peregrinos xacobeos procedentes de Le?, Castela e Portugal. Na cidade de Ourense era o hospital de San Roque, situado no predio da actual Alameda do Concello, o centro asistencial que atend? enfermos, pobres e peregrinos. A s? elegante portada renacentista a?da se conserva na Praza da Trindade. O seu front? clasicista atesoura unha imaxe de Santiago Peregrino. M?s ?norte, na provincia de Pontevedra, destaca a capela do Esp?ito Santo e o hospitali? da Estrada, onde en 1589 o veci? estradense don Juan Gonz?ez de Figueroa doou no seu testamento unha casa para que lles servira de hospicio ? peregrinos que se dirix?n a visitar ?Ap?tolo.

Tam? hai que ter en conta a hospitalidade mon?tica desenvolvida nesta rota xacobea, especialmente na abad? de Santa Mar? de Oseira. Nos seus claustros e no seu hospital, a orixe das cales rem?tase a finais do s. XII, atenderon os monxes cistercienses de Oseira a numerosos peregrinos que se dirix?n a Compostela. En canto ? ordes militares que coidaban do Cami? do Sueste, hai que falar da Orde de Santiago no itinerario de Laza - Xunqueira - Ourense.

A encomenda santiaguista de Barra protex? o cami? de peregrinaci? no treito que vai desde Codesedo, ?p?do Monte Talari?, ata Vilar de Gumareites, en termos dos actuais municipios de Sarreaus e Vilar de Barrio. A Orde de San Xo? de Xerusal? (posteriormente, de Malta) tivo un priorado en Allariz desde 1170 para coida-la ponte de Vilanova. Cons?vase a s? fermosa igrexa rom?ica de finais do s. XII, formando un conxunto monumental coa ponte medieval. Os cabaleiros da Orde do Temple situ?onse en Santa Mari? de Augas Santas e comezaron a levanta-la s? igrexa sobre o “forno da santa”.

Fisterra - Mux? 
O CULTO XACOBEO NA ?EA DA ANTIGA “FINISTERRAE” 

A relaci? da ?ea xeogr?ica da antiga Finisterrae co culto xacobeo quedou establecida pouco despois do descubrimento da tumba apost?ica. Tradici?s locais, se cadra xa de ?oca sueva (ss. V-VI), apuntan cara a relaci? do Ap?tolo Santiago con esta zona. No s. XI aparecen novas versi?s sobre o sentido desa presencia e a mediados da seguinte centuria quedar?fixada a versi? definitiva no "C?ice Calixtino" (Libro III). Deste xeito, Fisterra permanece integrada de forma s?ida no circu?o europeo da peregrinaci? xacobea.

Finisterre As diversas versi?s do traslado do corpo de Santiago a Galicia mencionan a cidade pag?de Dugium (Duio), que tivo asento no istmo de Fisterra e da que desapareceron diversos vestixios. 

Segundo o Calixtino, unha vez desembarcados os disc?ulos do Zebedeo en Padr?, Lupa, ra?a daquela terra, env?os a Duio para que o legado romano lles conceda o permiso para enterrar ?Ap?tolo. Este, con intenci? de matalos, encarc?aos, pero son liberados por un anxo e foxen. Cando est? a punto de ser alcanzados polos soldados que os perseguen, cruzan a ponte de Nicraria (identificada coa ponte romana de Ons, hoxe baixo as augas do encoro Barri?de la Maza), que se derruba, providencialmente, ?pasa-la tropa.

Na veci? Mux? ocorre algo semellante, pero aqu?a tradici? engade un elemento novo: unha aparici? en carne mortal da Virxe (na cruz, Cristo encomendoulla a Xo?, o irm? de Santiago). A tradici? integra tam? elementos pag? caracter?ticos da zona, en particular os relacionados coas pedras, que quedan as?cristianizados e dan testemu? dos prodixios. Pero en ?bolos casos a devoci? dos romeiros conc?trase en d?s imaxes do culto chegadas do mar: o Cristo de Fisterra, dun patetismo case humano, e unha pequena imaxe da Virxe, en Mux?.

A Nosa Se?ra da Barca e o Santo Cristo de Fisterra

Na Punta da Barca (Mux?), alomenos tres santuarios se sucederon ?longo da historia. O ?timo, iniciado en 1716 polos condes de Frigilana e Aguilar e conclu?o polos condes de Maceda, que foron sepultados no seu interior, segue enmarcado por un contorno de brav? e impresionante beleza e conserva as pedras (de Abalar, dos Cadr?, cos seus poderes curativos do reuma, e do Tem?) que a tradici? asocia co casco, a vela e o tem? da barca de pedra que trouxo ?Virxe a esta terra para, do mesmo xeito ca en Zaragoza, darlle folgos ?Ap?tolo na s? tarefa evanxelizadora.

O feito devocional e a propia peregrinaci? complem?tanse cunha gran romar? no mes de setembro (primeiro domingo despois do d? 8). A coroaci? can?ica de agosto de 1947 contribu?, sen d?ida, a realza-lo culto. O templo, moi sobrio e rematado na presente centuria con d?s torres, amosa no seu interior un soberbio retablo barroco de Miguel de Romay, presidido polo camar? da Virxe. A talla g?ica est?colocada nunha barca guiada por dous anxos, na que tam? figura un Santiago orante.

Do Santo Cristo de Fisterra, do que se di que chegou por mar despois de ser arrebolado por un barco durante unha treboada, cabe indicar que ?unha valiosa talla g?ica do s. XIV, equivalente ?de Ourense, que ?unha copia mandada facer polo bispo Vasco P?ez Mari?, natural de Fisterra. Como a aquel, aplic?onselle determinados atributos humanos: sudoraci? e crecemento do pelo e das unllas. O licenciado Molina cualificaba o Cristo de "tan maravilloso y de tan gran devoci? que se dize no hacerle ventaja el de Ourense", e engade que a el "acuden los m? romeros que vienen al Ap?tol", pois este era un dos motivos para se achegar "?fin do mundo".

Pero a igrexa de Santa Mar? das Areas, ademais da capela barroca do Santo Cristo (1695), cun retablo de Miguel de Romay, e a renacentista da Virxe do Carme, con retablo tam? barroco, conserva un importante patrimonio g?ico. A capela maior (s. XIV) garda a imaxe p?rea da Virxe, unha interesante peza do s. XVI e, na entrada, un precioso Santiago Peregrino, algo posterior. A capela da Quinta Angustia e de San Miguel, de finais do s. XV, est?adosada ?muro da Ep?tola e a de Santa Luc?, do s. XIII, flanquea, xunto coa do Carme, unha interesante porta exterior de estilo g?ico tard?. A?da que a portada principal ?rom?ica, no exterior predomina o g?ico mari?iro. A torre das camp? ?do s. XVI. A capela do actual cemiterio, moi reformada, pertenceu ? antigo hospital de peregrinos, fundado no s. XV. Da mesma ?oca ?o precioso cruceiro g?ico levantado ?p?da estrada.

A festa do Santo Cristo, declarada de Interese Tur?tico Nacional, cel?rase en Semana Santa. Desde o xoves te?n lugar as escenificaci?s da Paix? (lavatorio de p?, procesi? do Nazareno, Desencravado e Santo Enterro), pero alcanza a s? apoteose o domingo de Pascua coa Resurrecci?, bail?dose, como colof?, a antiga Danza das Areas. Nas representaci?s interve?n veci?s de Fisterra e algunha delas ?seguida por miles de fieis.

Diarios de Peregrinaci?

A prolongaci? a Fisterra e Mux? ? tralo Cami? Franc?, o itinerario con m?s referencias na literatura odep?ica. A Xorxe Grissaphan, cabaleiro maxiar do s?ulo XIV, deb?oslle o relato m?s temper? desta rota nas s?s "Visiones Georgii". Tras chegar a Compostela como peregrino, desexoso de permanecer en Galicia como eremita foi informado dun "lugar moi solitario, deserto e afastado notablemente dos homes e das s?s vivendas, situado entre montes Ruta Finisterre alt?imos que case ningu? frecuentaba". Tr?ase do Monte de San Guillerme, no cabo Fisterra. Sen embargo, e despois de cinco meses, tivo que marchar por seren moitos os que o visitaban -alg?s, con seguridade, peregrinos-.

A finais da idade media abundan as relaci?s, como por exemplo a de Nompar II, o se?r de Caumont (1417), que pasou por Mora?s e fala de San Guillerme "do deserto". Outro tanto cabe dicir de Sebasti? Ilsung, de Augsburg, en 1446, o primeiro que menciona Mux?. Un an?imo alem? (mediados do s. XV), que en Fisterra contemplou "a cadeira de pedra desde a que Santiago, Pedro e Xo? ollaban o mar", proporci?anos un curioso debuxo da ermida e das pedras de Mux?. A finais do s. XV, o polaco Nicol? Popielovo, que parte sen dilaci? de Compostela a Mux?, describe o "barco esnaquizado, feito de pura pedra" no que navegou a Virxe, que a pesar do tama? do seu mastro pod? moverse cunha man. De aqu?foi a Fisterra, onde na s? igrexa se ganaba ent? a indulxencia plenaria. Tam? ?do s. XV o relato de Martir, bispo de Armenia, que atopa aqu?? "vakner", un estra? animal selv?ico, grande e moi maligno.

Entrado o s. XVI, o veneciano Bartolomeu Fontana visita Mux? e Fisterra, seguindo de forma inusual, desde A Coru?, a Costa da Morte (1539). Indica que os libres de pecado mortal poder? mover cun dedo a pedra do nav? de Mux?, como o fixo el mesmo, e que todos deben pasar baixo o casco (pedra dos Cadr?) e darlle tres voltas ?ermida. En Fisterra recorda o hospital e fala dos gu?s que conduc?n ? peregrinos ata a ermida de San Guillerme. Dom?ico Laffi, o erudito cl?igo bolo?s catro veces peregrino, en 1673 achegouse tam? a Fisterra, onde menciona a igrexa de Santa Mar? e o fanal con lume para orienta-los navegantes. O seu compatriota, o franciscano Bonafede Vanti, foi a Fisterra e Mux?, copiando no santuario mariano unha relaci? dos milagres da Nosa Se?ra da Barca.

Nestes relatos son frecuentes as referencias ?Monte de San Guillerme e ?s? ermida, hoxe desaparecida e con restos ? que se asociaba a fecundidade. En 1745 o Padre Sarmiento escribe : "No hace mucho tiempo, hab? una pila o cama de piedra en la que se echaban marido y mujer que, por est?iles, recurr?n al Santo y a aquella ermita".


Ruta Mar?ima 
INTRODUCCI? HIST?ICA 

A rota mar?imo-fluvial pola r? da Arousa e o r? Ulla conmemora a chegada a Galicia, por mar, seg? a tradici?, do corpo do Ap?tolo Santiago o Maior, tralo seu martirio en Xerusal? no ano 44. Santiago foi mari?iro e pescador de Galilea, ap?tolo de Cristo, evanxelizador de Occidente e m?tir. O episodio da s? morte, ordenada por Herodes Agripa, rec?lese en "Os feitos dos Ap?tolos", de San Lucas.

Antigas tradici?s cristi?, reforzadas por varios textos medievais, aseguran que varios dos seus disc?ulos recolleron o corpo de Santiago, amortall?ono e traslad?ono ata a costa palestina. No porto de Jaffa, un barco posiblemente mercante (unha interesante hip?ese exp? o caso dunha "Barca ou Barco de Pedra" destinado ?comercio regular de mineral de esta? con Oriente) trasladouno, a trav? de todo o Mediterr?eo e da costa atl?tica ib?ica, ata os conf?s de Occidente: un dos lugares onde predicara o Evanxeo.

Santiago Os restos do Ap?tolo entraron en Galicia pola r? de Arousa e remontaron o r? Ulla, arribando ?cidade romana de Iria Flavia (Padr?). O texto m?s importante que narra a Translatio do corpo apost?ico, desde Jaffa a Iria e desde al??seu lugar de enterramento, en Compostela, ?o c?ebre Liber Sancti Jacobi, "C?ice Calixtino", Libro III, cap?ulo 1.

Polas tradici?s orais e os textos medievais que recolleron o acontecemento, sabemos que, despois dunha longa viaxe, iniciada no extremo oriental do Mediterr?eo e conclu?a no Occidente do mundo co?cido, Santiago reencontr?ase definitivamente coa terra onde difundira o seu legado evanx?ico. Parece significativo que a representaci? m?s antiga da barca apost?ica co corpo de Santiago apareza nunha moeda do s?ulo XII achada en Adro Vello (O Grove, r? de Arousa).

Os disc?ulos que acompa?ron o corpo de Santiago ata Galicia, Teodoro e Anastasio, tiveron que usa-lo seu enxe? ?se enfrontaren coa teima da ra?a Lupa e coa furia dos romanos acantonados na cidade de Dugium, pr?ima a Fisterra. Pero ?final venceron os perigos e lograron un lugar digno que servise de enterramento ?seu mestre. O lugar elixido para situa-lo Sepulcro xacobeo, nas inmediaci?s dunha encrucillada de cami?s, quedou cuberto durante s?ulos pola maleza do bosque Libred?. Este silencio quedou roto no s?ulo IX, cando o monxe eremita Paio e o bispo de Iria Teodomiro descobre a preciada tumba e, coa axuda do rei Alfonso II o Casto, reorganizaran e relanzan o culto a Santiago o Maior.

A "traslatio", ?longo da ruta mar?ima do Ap?tolo, sege sendo un acontecemento vivo que as xentes de Arousa e Ulla rememoran anualmente. A finais de xullo ou principios de agosto de cada ano, o Comit?de Alcaldes desta rota xacobea (hoxe "Fundaci? Rota Xacobea do Mar de Arousa e Ulla") en colaboraci? con Autoridades da Mari?, a igrexa de Santiago de Padr? e armadores e pescadores da zona, organizan t?olos anos unha procesi? mar?imo-fluvial que arriba a Pontecesures e Padr? (varias deceas de barcos cheos de p?lico), onde ten lugar un acto relixioso.

Cami? Primitivo 
INTRODUCCI? HIST?ICA 

O denominado Cami? Primitivo de peregrinaci? a Compostela foi utilizado polos primeiros devotos procedentes de Oviedo, a capital do Asturorum Regnum, e das terras m?s orientais do territorio astur-galaico. Tr?ase, en rigor, do primeiro cami? xacobeo que, posiblemente, conduciu ?propio Afonso II o Casto ata a tumba do Ap?tolo, no primeiro tercio do s. IX. Este monarca peregrino auspiciou a fundaci? da primeira bas?ica xacobea compostel?e organizou o culto apost?ilco, coa axuda do bispo Teodomiro de Iria, outorgando doaz?s e incentivando o establecemento dunha comunidade mon?tica (Antealtares) que atendese as demandas do culto no altar de Santiago.

Outro rei astur, Afonso III, reemprazar?esta primeira bas?ica compostel?por outra de pedra de perpia? e peregrinar?varias veces ata a tumba do Ap?tolo facendo grandes doaz?s, entre elas a c?ebre cruz votiva, desaparecida en 1907.

Esta rota de Oviedo a Santiago foi itinerario seguro e frecuentado ata ben entrado o s. X, en que se consolida o actual Cami? Franc? desde Le?, a nova capital do Reino. Pero, a?da despois, seguiu a ser unha importante alternativa, especialmente polo valor espiritual que se outorgaba ?extraordinaria colecci? de reliquias da C?ara Santa de San Salvador de Oviedo, as?como ? peculiaridades da Catedral de Lugo, coa s? exposici? permanente do Sant?imo.

Da importancia deste Cami? dan fe os numerosos hospitais da cidade de Lugo, e os seis ,alg?s moi vencellados ?Cami?, do municipio de Bur?, hoxe A Fonsagrada.


FONTE DA INFORMACI?:  Web do Xacobeo, www.xacobeo.es

Estes textos est? publicados coa autorizaci? expresa da Conseller? de Cultura, Comunicaci? Social e Turismo da Xunta de Galicia. 

   Volver a:   Compostela e o Cami? de Santiago