Venta online brezo vallas Girona
Reparación inversores tensión energia solar Valencia

Galicia espallada

Unha recolleita da cultura galega

Literatura, historia, arte, música, gastronomía, galeguismo, tradicións, lendas, costumes, emigración

?memoria de Manuela Via? (1929-2013)

A Pandeira

por Juanjo Fern?dez


A pandeira ?un dos instrumentos m?s valiosos da tradici? musical galega, entre outras cousas porque est?en fase de desaparici?. Cada vez son menos as tocadoras que se poden atopar; menos a?da as que dominan de verdade o instrumento e os x?eros que con el se interpretaban. Fresco de Pompeia

 

 

IMAXE: Fresco procedente de Pompeia



Historia


O instrumento rem?tase varios milleiros de anos atr?, t?dose tocado en Exipto, Asia Menor e mencionado na biblia en varias ocasi?s co nome de t?pano.

Baixo esta denominaci? tam? se co?ceu en lat?, cuia lingua serviu de ponte entre o hebreo orixinal e as linguas latinas actuais.

Est? com?mente aceptado que a denominaci? galega procede do lat? pandorius a?da que, como acabamos de ver, t?pano foi tal vez o nome propio latino.

De todas maneiras, resulta moi dif?il distinguir entre a tipolox? cuadrada (pandeiro) e a redonda (pandeira) cando se investiga tomando textos antigos, pois amSan Juan de Amandibos instrumentos te?n tido a mesma denominaci? en diferentes etapas hist?icas e zonas do mundo.

 

IMAXE: San Juan de Amandi,  Villaviciosa (Asturias) 

 

s. XII. Fot. J. Fdez.  Proba da popularidade que tivo a pandeira dende ?oca medieval, no noroeste peninsular, ?a talla en pedra dunha imaxen de tocadora de pandeira nun capitel da eirexa de San Juan de Amandi en Villaviciosa (Asturias), que data do s?ulo XII, as?coma a imaxen procedente do galaico-portugu? Cancioneiro da Axuda, s?ulo XIII.


Denominaci?

A raiz pandeir-, aplicada a un instrumento musical, as?coma outras formas derivadas dela (pandeiro, pandeira e pandeireta) pode moi ben ter unha orixe hispana a?da que pand- ??tempo unha raiz latina que est?relacionada con curvo, redondo.Cancioneiro de Axuda

 

 

Imaxe procedente do Cancioneiro da Axuda. S XIII

 

Pandeiro Esta afirmaci? b?ase en que, a?da que o instrumento existe noutras zonas do mundo, toma esta denominaci? s?na pen?sula ib?ica. A excepci? estar? na forma marrocana band?r e nas alxerinas bendir e bandayir pero p?ese demostrar que todas ?tas son hispanismos. No resto de Europa, para referirse a esta clase de instrumentos, ?anse outro tipo de denominaci?s, as m?s delas derivadas de tamb- coma tambourin en franc?, tamborino en italiano, tamburin en ingl? e tambourine en alem?.


No resto de Espa? ch?ase pandero redondo ou simplemente pandero, en masculino, onde se atopa tam? en fase de desaparici? a?da que, igual que en Galicia, gozou dun explendor grande e a?da persiste en reducidas zonas.

A aparici? da variante galega do nome, en femenino, ? posterior ?masculina pandeiro (que tam? se lle aplicou en Galicia ? pandeira en certas etapas), debe ser consecuencia de que dende hai varios s?ulos a Pandeirodenominaci? masculina foi adoptada tam? para a tipolox? cuadrada (que foi, e deb? ser propiamente, adufe), cre?dose tal vez unha certa confusi? de denominaci?s e instrumentos.

A popularizaci? da pandeireta debeu animar a construir a nova derivaci? en Galicia e zonas lim?rofes, coma o Antigo Reino de Le? e Asturias.


O instrumento

O instrumento ?sinxelo; consiste nun bastidor circular de 40 a 50 cms. de di?etro, con ou sen ferre?s (en Don? dise cernellas), que ten unha pel de ovella ou cabrito montada nel; de feitura semellante ? cribos ou peneiras. T?ola rexistrada con variadas tipolox?s.

- Sen ferre?s: moi rara a?da que descrita por algunha xente que a lembra de hai catro ou cinco d?adas. 

- Con cinco pares de ferre?s (nunha ?ica rea ou fieira). 

- Con cinco ou seis pares duplos de ferre?s (d?s reas). 

- Con ferre?s dispostas en d?s reas pero cos pares desemparellados. 


Para ilustra-la pandeira, en desuso, ?necesaria a referencia da pandeireta. ?ta ?moito m?s recente, cuia voz xeneralizouse a mediados do s?ulo XVIII, da mesma morfolox? que a pandeira pero de menores dimensi?s e que xa se co?c? en Espa? dende ?oca renacentista co nome de panderete, panderillo e pandero peque?. 

Moitas veces podemos te-la d?ida de se un instrumento ?unha pandeira pequena ou unha pandeireta grande, pola cantidade de tama?s intermedios que se poden ver.

Ante esto, dicir que a diferencia que hai entre os dous instrumentos vai m?s al?do tama?; o que os separa realmente ?o xeito de tocar. Na pandeira t?ase co instrumento inm?il, desplazando a man para golpear, no que se pode denominar vello xeito, pero coa pandeireta o que se desplaza ?o instrumento para que golpee na man, no que, igualmente, podemos denominar xeito novo.

Xeito de tocar

A t?nica de interpretaci? antiga, o vello xeito, orixinariamente era coas d?s mans. A esquerda, que terma o instrumento e o mesmo tempo da cos dedos, e a dereita, que golpea libremente. Nun paso evolutivo posterior a man esquerda quedou coa ?ica funci? de terma-la pandeira, fac?dose coa dereita t?olos golpes. 

Destas d?s maneiras ?como se toca en Cervantes, existindo algunhas variantes, as veces vinculadas a seus x?eros, entre as que est? tocar coas d?s mans, so coa man dereita aberta, s?coa man dereita pechada  e tocar coa m? dereita aberta tam? pero apoi?dose so un pouco na esquerda.pandeireta

Alonso "Ro


A pandeira en Don?

Son moitas as historias que se poden contar da pandeira en Don? pois, a?da que hoxe pasa algo desapercibida, ?un instrumento con moito arraigo e unha presencia intensa na s? tradici? musical. As bodas eran unhas ocasi?s especiais para cantar e bailar ?son dela, igual que outras moitas veces nas que se xuntaba a moita mocedade que houbo nos pobos nos anos ?40 para divertirse nas polavilas, fiadas, magostos ou calquera d? que se ordenaba.

A pandeira ?un instrumento que, dende que existe, en t?olos sitios se toca cantando e marcando unha pauta para bailar. ?to xa era as?nos pobos de oriente hai milleiros de anos e, como estamos comentando, tam? o ?na parroquia de Don? (Moreira, Piornedo, Don?), en Cervantes en xeral, e noutros pobos do entorno de Os Ancares onde tam? se toca a pandeira, coma Su?bol e Balouta de Cand? (Le?), Murias de Rao e Coro de Navia de Suarna (Lugo). 

Os x?eros musicais t?icos son a Moli?ira, ou Mui?ira dependendo das zonas, a Jota e os Agarrados, entre os cales est? o Pasodoble, o Valse e alg? outro de car?ter m?s local coma o Bal? tan tan (tam? tar? tan tan, especie de rumba dos pobos da parroquia de Don?). Juanjo Fern?dez
Lugo, 3/4/01



Fonte : Damos as gracias ?web www.agaitadofol.com e a Juanjo Fern?dez pola publicaci? dos seus artigos.