Reparación inversores tensión energia solar Valencia

Galicia espallada

Unha recolleita da cultura galega

Literatura, historia, arte, música, gastronomía, galeguismo, tradicións, lendas, costumes, emigración

?memoria de Manuela Via? (1929-2013)

O gaiteiro tradicional

por Juanjo Fern?dez

A gaita do fol ?un s?bolo tradicional europeo dende a idade media, que perdura nalgunhas zonas ata hoxe pero, tal vez, m?s que en ning? sitio en Galicia (noroeste peninsular). A iconograf? gaiteira en Europa dende o s?ulo X confirma un protagonismo grande deste instrumento na vida social. A ela vai unida a figura do gaiteiro, imprescindible no entorno galego tradicional que, pola longa historia que ten detr?, resulta ser un persoaxe rancio de caracter?ticas moi marcadas en xeral, tanto sociais coma musicais. Cachafeiro. Debuxo de Castelao

 

 

IMAXE: Cachafeiro.  Debuxo de Castelao, 1924

A "sociedade tradicional galega" ?unha especie de utop?, v?ida coma un punto de referencia para ilustra-lo conxunto de tradici?s galegas m?s estimadas, m?s co?cidas, m?s xenuinas que, por l?ica, tense que situar nun escenario rural. 

O gaiteiro ?un dos persoaxes desta sociedade, igual que o ferreiro, o zoqueiro, o xastre, o cura. 

Quixera, antes que dun xeito buc?ico, rom?tico ou novelesco, falar del partindo de referencias m?s ou menos reais, observaci?s personais, transcripci? de certos textos e tam? relatos escoitados a veci?s e ? propios gaiteiros, a quenes lles gusta falar de tempos pasados a?da que, todo hai que dicilo, carguen casi sempre algo m?s da conta os feitos, levados pola nostalxia por unha parte e, por outra, conscientes de que o seu valor como informantes medra co tama? das s?s historias.

Hab? que ter m?s referencias da sociedade galega e dos gaiteiros de s?ulos anteriores, para ilustrar como se foi forxando e desenvolvendo este oficio a?da vixente, pero estas referencias son escasas e case que s?podemos botar man da intuici?, senso sempre perigoso e susceptible de interpretaci?s enganosas. Si cabe aqu?a reflexi? de que o gaiteiro ?un dos primeiros m?icos instrumentais de cortexo, de comitiva, de procesi?, tal vez o m?s exitoso coa s? mini orquestra port?il que ? a gaita, que lamentablemente perdeu o seu peso espec?ico, nesta sociedade actual de decibelios e impacto musical.

Datos sobre a actividade dos gaiteiros en s?ulos pasados temos gracias ?traballo de Pablo P?ez Constante nas s?s Notas viejas galicianas (1.925-1.926), onde inclue citas de contratos a gaiteiros, conservados en arquivos eclesi?ticos: 

- Noia. 1571, a cofrad? de San Nicol? contrata de por vida a Juan Rivas do Mar, gaiteiro, para tocar en Corpus Christi e San Nicol? e as s?s v?peras, no 1579 contrata tam? a Juan de Requerei para acompa?lo ? ferre?s e no 1585 a J?ome Vidal co tambor?.

- Ourense. 1597, a cofrad? de Santa Mar? a Nai contrata de por vida a Antonio Gonz?ez, tamborileiro para servir durante os d?s da s? vida no Corpus Christi e Pascua de Flores. No 1661 volve contratar a Pedro Gonz?ez tamborileiro para o mesmo.

- Vigo. 1692, a cofrad? de Xastres contrata de por vida a Domingo Quint?para toca-la gaita nas festas de Corpus Christi e Santa Catalina segundo uso e antigos costumes. No 1698, a da Nosa Se?ra da Concepci? da Colexiata contrata a Diego Conde para ser gaiteiro dela mentres viva no Corpus Christi e na festa da patrona da cofrad?. A de Mareantes contrata a Pedro Fern?dez persoa que usa e exerce o oficio e a arte de gaiteiro para que tocara durante nove anos nas festas do Corpus Christi e varias outras m?s e traer criado que sirva de tamboriteiro.

- Semellantes contratos en arquivos de Lugo, Lal? e Corcubi?.

A estes datos hai que sumar que no padr? de Vigo de 1.639 consta un veci? inscrito co oficio de gaiteiro, nun total de 519 veci?s e 143 profesi?s e que na catedral de Santiago, no s?ulo pasado hab? un gaiteiro oficial, cuia fotograf? aparece no Cancioneiro de Casto Sampedro.


?no s?ulo XIX cando a figura do gaiteiro am?asenos con algo de definici?, tal vez rodeada de romanticismo pero con trazos de fiabilidade, sobre todo a finais, co apoio da fotograf?, a literatura e a prensa. Aplicando o c?culo da lenta evoluci? da sociedade galega, sobre todo tecnol?ica, p?ese dicir que a vida do gaiteiro do s?ulo XIX non deb? ser moi diferente da do gaiteiro nos s?ulos XV-XVIII, no que ?oficio se refiere, tipo de instrumento, entornos festivos, etc.  

Ilustraci? de A gaita gallega, de Xo? Manuel Pintos ( 1853 )

 

lustraci? de "A gaita gallega" de Xoan Manuel Pintos, 1.853  


Gaiteiros hainos de moitos tipos, m?s ou menos especializados, ma? ou menos centrados no oficio pero, en xeral, a s? vida est?marcada pola festa, a foliada e o baile. Tal vez demasiado tr?ico-rom?tica ?a visi? que ofrece Campoamor no Gaitero de Gij?. Pola contra, Jos? Inzenga, autor de Cantos y bailes populares de Espa? publicado en 1.888, no apartado adicado a Galicia da unha descripci? interesante do gaiteiro:

El gaitero de Galicia es un personaje sui generis, verdadero Deus ex macula y alma, por decirlo as? de todas las fiestas y romer?s de tan pintoresca provincia. 

(...)

Es el gaitero, seg? el referido Neira, un tipo marcado, genu?o, independiente y hombre de buen humor, ciertamente algo presumidillo pero galante como el primero.

Es el s?bolo de la alegr? y de la devoci?, el hijo mimado de las fiestas y de las procesiones, el compa?ro inseparable de la Iglesia o de la taberna y el resorte principal de variadas sensaciones, en las que se confunden lo m?tico y lo profano. Es el testigo ocular de lo maravilloso, el rival m? temible de la oportunidad sat?ica del sacrist? de la aldea, el chismos?imo trovador de amorosas aventuras, el mayor enemigo del silencio, el m? recio mantenedor en las curiosas tensiones pol?ico-morales de la casa del se?r Abad, el P?daro picaresco de la comarca y el O?Connell filarm?ico de ocho leguas a la redonda. Va siempre acompa?do de un muchacho que toca el tamboril. 

Su traje favorito es una laical montera de pluma y relicario, buena chaqueta, flojo y campanudo pantal?, un chaleco de grana que le viene siempre de perlas y negro bot?.

D. Fernando Fulgosio refiri?dose exclusivamente al gaitero de las mari?s, dice que tiene un perfil de camafeo antiguo, aumentando la semejanza el rizado cabello, que no sin gracia cubre su frente espaciosa hasta la mitad.

?ta ?unha visi? exterior do gaiteiro, non exenta de agudeza, na que lle se sit? no entramado social e na que se lle atribuen certas cualidades inherentes ?seu oficio e condici?, a?da que o gaiteiro ten outra dimensi? m?s espec?ica coma m?ico tradicional que busca o son, que furga na palleta, que memoriza as melod?s, que crea m?ica, que ? solicitado para os eventos, que toca unha noite enteira, que est?sempre disposto.

O gaiteiro tradicional ?un ser autodidacta, formado de o?o a base de esforzo e tes?. O normal ?que a afici? escomence sendo nenos, tal vez despois de ficar fascinado tras escoitar a outro, xa feito, nunha festa ou romar?. Pola falta de medios, a m?s parte dos gaiteiros escomenzaron tocando pipas de centeo, gaitas de ferra?, de casti?iro, de biouterio ou cousas semellantes. Lembremos que a fabricaci? de todo tipo de instrumentos de vento r?ticos coma os xa mencionados, e moitos outros que non ve?n ?caso, ?unha tradici? moi antiga nos nenos do rural galego sendo raro o rapaz de aldea que non xogara con eles algunha vez, remataran ou non por aficionarse ?gaita. Despois dalgunha temporada tocando estes instrumentos r?ticos chega o d? en que poden botar nunha gaita do fol e reafirma-lo gaiteiro que levan dentro, principiando a s? carreira. A posesi? dunha gaita ?algo inestimable para un "gaiteiro so?dor" e moitos son os que, con esforzo, botaron nunha e a conservaron durante d?adas -coma o benquerido e recentemente desaparecido Antonio Novo "O Moreno" de Barbeitos, A Fonsagrada- a?da que o destino nos lles dera as cualidades precisas para seren apreciados coma gaiteiros.

Na aprendizaxe, son escasos os que tiveron a sorte de contar cun mestre, a non ser que fora da propia familia, os afortunados que son fillos (sobri?s, etc.) de gaiteiros te?n moito cami? xa andado, Jos?Rem? Ovalle, un dos gaiteiros m?s grandes de cantos houbera en Espa?, era fillo de Jos?Rem? Vega, outro prestixioso gaiteiro asturiano, de quen aprendeu os valios?imos recursos interpretativos que exhib?, que el soubo conxugar cunha intuici? e imaxinaci? inusitadas para parti-la historia da gaita asturiana en dous: antes e despois del. Outro persoaxe ?ico, Avelino Cachafeiro, gaiteiro de Soutelo, era tam? fillo e neto de gaiteiro, s?ida base enxebre ?que engadiu ?s? personalidade tem? intuitiva e disciplinada para dar como resultado un tama? tal de gaiteiro, que provocou outro punto de inflexi? na historia da gaita galega. ?preciso incluir tam?, nesta ?ite de grandes gaiteiros con herencia, a Emilio Fern?dez de Os vilares, Ribeira de Piqu?, residente en Madrid, menos c?ebre que os anteriores pero igualmente xenial, que recibiu a tradici? dos seus irm?s maiores ?que el aportou a s? cualidade de grande observador dos mellores gaiteiros co?cidos no seu tempo e entorno para configura-la talla de int?prete e compositor que todos os que o poideron escoitar reco?cen.

A principal barreira que ten que supera-lo gaiteiro que o pretende ser ? a interpretativa; ten que dicir algo coa gaita, ten que conectar coa audiencia. Na s? formaci? t?olos gaiteiros aprenden de outros, polo xeral te?n a visi? principal dun gaiteiro que sendo nenos lles maravillou e cuias melod?s e caracter?ticas sonoras buscar? e lembraran para sempre. Ricardo Portela, sendo neno, escoitara ?Gaiteiro de Campa?, Xan Tilve Castro e cando falaba del era quen de dar unha descripci? con todo luxo de detalles sobre das s?s melod?s e xeito interpretativo. O traballo vai encami?do a soluciona-los problemas que presenta a gaita, respecto do seu maneixo -dedos, tempero- e do empalletado, cuesti? fundamental para tocar con ?ito.

No tocante ?interpretaci? coa gaita ?curioso observar con que fidelidade se conservou a t?nica de dixitaci? propia do pechado. Observemos que a definici? de pechado fana os que tocan aberto -ou, sinxelamente, non tocan- unha vez que este vello xeito interpretativo escomenza a escasear, ?dicir, non hai moito. En tempos pasados (sempre ?dif?il precisar estas cousas) esta denominaci? da vella maneira de tocar non ti? raz? de ser porque todos segu?n (coas l?icas variaci?s) a mesma li?. En concreto, o pechado, ten miles de anos de historia, tantos que foi a primeira maneira de interpretar instrumentos do tipo clarinete (anterior) e oboe (posterior).

Na linguaxe tradicional gaiteira man?xanse certas expresi?s referidas ?interpretaci? entre as cales te?n moita relevancia: tempero, capacidade do gaiteiro de manter no fol a presi? ideal para que a gaita de a afinaci? xusta; tranquillas, efecto de po?r posturas pouco habituais nos dedos para dar notas alteradas ou especiais, polo xeral con dedos que tapan furados que normalmente fican destapados; picados, recursos de repetici? ou de resaltado das notas que se poden facer de varias maneiras.

Existen estereotipos negativos nas pautas de comportamento dos gaiteiros. Poseen certas virtudes, como se desprende do dito anteriormente pero tam? certos defectos, dos que tam? hai que falar, porque entre outras cousas o gaiteiro t?ico ?algu? celoso dos outros gaiteiros, que garda os trucos e recursos musicais para si, temeroso da competencia polo prestixio e a fama pero disposto a copiar ? que tocan ben, ? que destacan, algo, por outra parte extrapolable a outros colectivos, outros oficios. O gaiteiro que encaixa con este t?ico toca nervioso diante de outros e cando asiste como espectador, m?s ou menos de inc?nito, mira de reollo e fai que non escoita. Pode que non fora exactamente nestes t?minos pero famosa foi a enemistade entre Antonio Casti?ira "O Fresco" e Juan M?guez "O Ventosela", da que trascenderon unhas palabras do primeiro: Ventosela, Ventosela, moita chaver? na canaveira.

Outro dos t?icos negativos do gaiteiro tradicional ?a s? afici? ? bebida, defecto que pasar? algo m?s desapercibido de non se-lo gaiteiro destino das miradas e centro de atenci?. Tal vez por esta circunstancia ?moi popular a expresi? molla-la palleta.

Aparte do traballo puramente interpretativo, o gaiteiro mant? unha loita permanente coa gaita. Por unha parte ti? que conseguir un instrumento de calidade para o que ti? que facer un esforzo econ?ico, merc?doa ou ti? que facela, cousa moi com? entre os gaiteiros rurais. O torno de ballesta, tam? chamado de pedal, era unha ferramenta moi com? nas casas; a habilidade e a autosuficiencia unha cualidade t?ica do galego de aldea.

  O empalletado ?a trastenda da gaita, o que non se ve pero que ten unha importancia crucial. Na actualidade, coas gaitas temperadas que tocamos e as palletas e pall?s que podemos atopar nos comercios, resulta moi doado te-la gaita a punto pero un gaiteiro rural de hai cen anos, por exemplo, ti? por forza que dominar ese proceso. Unha boa palleta ? imprescindible e, a?da que sempre debeu haber palleteiros por moi atr? que recuemos no tempo, ti?a que face-lo propio gaiteiro. Cada gaita era diferente e s?o propio gaiteiro pod? saber con exactitude, no caso de ser quen, como ti? que se-la palleta. Referido a esto, Adelino Pichel, gaiteiro de Forcarei desaparecido hai anos, contaba que os gaiteiros de Soutelo se tiraban unha semana afinando cando ti?n que ir tocar a alg? sitio.


Gaiteiro de Soutelo

FOTO: Gaiteiros de Soutelo


A cana, materia insustitu?le da palleta, de calidade, acad?ase dos mangos das basoiras. Esto, que pode parecer algo moderno non o ?tanto porque basoiras sempre as houbo, utensilios que se fabricaban dende tempos inmemoriais en zonas mediterr?eas como Valencia, de reco?cido clima propicio para a cana.

O resto dos materiais para as palletas non ti?n nada de especial; o xugo antigamente era de cana, d?s tiri?s atadas nos extremos coma as palletas asturianas de hoxe que ?a tipolox? medieval ?ica na Galicia antiga (e resto de zonas do noroeste espa?l); o f?, sen comentarios; e o tudel, que se reciclaba por necesidade cando era de chapa, ou que se fac? de pluma de galo se fac? falta.

Os pall?s pod?n ser de m?s tipos. A cana galega, de baixa calidade, daba pall?s tam? de baixa calidade, cando era posible atopar alg? canaval, cousa pouco frecuente na Galicia interior de antes. Como remedio se usaban as varas dos cohetes das festas e tam? as polas do biouteiro ou sabugueiro (sambucus nigra), cuio interior se valeira con facilidade. 

A vida dos gaiteiros tradicionais, omnipresentes en Galicia, non nos resulta desco?cida na actualidade e podemos botar man de innumerables datos dun pasado recente, ou mesmo dun presente, para satisface-la curiosidade dos m?s novos. Tam?, se pode ser, deixar algo para xeneraci?s futuras que o ter?, sen d?ida, algo m?s dif?il.

 



(Este traballo ?unha actualizaci? do que eu fixera no 2.001 para o proxecto de Boa sobre da gaita galega)

Juanjo Fern?dez
Lugo, 14/5/03


Fonte : Damos as gracias ?web www.agaitadofol.com e a Juanjo Fern?dez pola publicaci? dos seus artigos.

Artigos relacionados: A gaita do fol