Reparación inversores tensión energia solar Valencia

Galicia espallada

Unha recolleita da cultura galega

Literatura, historia, arte, música, gastronomía, galeguismo, tradicións, lendas, costumes, emigración

?memoria de Manuela Via? (1929-2013)

A morte e as ?imas nas crenzas galegas

Segundo dic? Murgu?, "a morte ?o vencello misterioso e invisible das almas, unidas polos ?timos afectos que aqu?no mundo as xuntaron. ?o limiar dunha nova vida, que representa a vida eterna, sen medo ?morte que non vir?endexamais". 

A esta vella crenza d?ese, sen d?ida, o fondo arraigamento que na cultura galega pos? o culto ? devanceiros, o respecto ? mortos e as f?ebres cerimonias que rodean o paso ?outra vida, como a mortalla, o velorio, o pranto, o pan do defunto e outras moitas manifestaci?s que son, ou foron, tradicionais. Adoit?ase colocar unha cruz pintada de negro como lembranza no lugar onde ocorr? unha morte violenta ou fatal; e os que pasaban polo sitio persign?anse e rezaban un Pai Noso pola alma do morto, en sinal de piadosa ofrenda.  

Peto de ?imasA conmemoraci? dos mortos no ?pa? das benditas ?imas? celebrouse sempre con usos e costumes especiais, dos que a?da se conservan reminiscencias.  

?culto que se consagra ? defuntos ten trazos de piedade e sup? a pervivencia do vello patriarcalismo que dignifica e ennobrece a familia, pois no fogar, arredor da lareira, ?onde se rende o m?s fondo e ?timo respecto ? mortos queridos. ?impresionante culto dos mortos ou dos devanceiros ?ese en Galicia a crenza das almas en pena, da ?imas peregrinas, que integran a Santa Compa?; por iso en moitas encrucilladas dos cami?s se erguen os cruceiros e os petos de ?imas, onde se depositan as ofrendas piadosas en tributo ? que xa est? na eternidade.  

Exist? un antigo costume popular, moi co?cido en varias comarcas galegas, no cal estaba vinculado o vello culto ? mortos coa tradici? que consideraba ?abella como personificaci? da alma inmortal. Antes de enterrar unha persoa, os familiares e amigos do finado entraban no cuarto onde xac? o corpo do defunto  e collidos das mans daban voltas arredor do morto, imitando ? mesmo tempo coa boca o zumbido do abell?. O que participaba nesta danza f?ebre e deixaba antes de tempo de dar voltas ou de simula-lo mon?ono son do tal insecto cr?se que estaba chamado a morrer de contado.  

Moitos cr?n cas almas das persoas que morreron volv?n por veces a este mundo. Foi moi com? en Galicia a crenza na aparici? das ?imas xa sexa con feit? de bolboretas ou de aves com?s, xa de animais e r?tiles.  

Segundo a doutrina dos dru?as ("metempsicose"), as almas non finan sen? que pasan de uns a outros; e hai escritores que afirman ca V? L?tea ch?ase no noso idioma "Cami? de Santiago" porque ? en realidade, o cami? que levan as almas dos mortos cara ?rexi? das sombras, unha procesi? de estrelas ou multitude de almas.  

Na vida afectiva do labrego galego desempe?ban as almas en pena un gran rol. Elas roldaban pola noite arredor da casa; penetraban no interior; falaban cos da familia; lembr?anlle o deber de cumpri-la s? ?tima vontade, se a?da non o fixeran; aconsell?anlles que sigan o bo cami? e se afastasen da mala vida; pero sobre todo coid?anse das restituci?s e dos sufraxios que se ?n facer no seu favor.  

Santa Compa?Entre os ecos da treboada cr?n o? as xentes do rural os ais queixosos e os laios suplicantes das almas atormentadas, as que conxuraban para sabe-la causa da peregrinaxe polo mundo dos vivos. Os aer?itos que polas noites deixaban ronsel luminoso no firmamento, eran considerados polos nosos labregos como almas en pena que pasaban e por iso acompa?baos dicindo: "Deus te gu? con ben". 

As almas dos mortos que sa?n do purgatorio, segundo as xentes sinxelas, ou ben se presentaban na terra co feit? de pedras que se colocaban nos cami?s, lai?dose ?ser pisadas; ben aparec?n en visi?s e en so?s, en feit?s fant?ticos e imaxinativos; ou ben se convert?n en bechos que lles sa?n ?paso ? transe?tes.

Segundo as nosas vellas tradici?s, as almas vi?n ?terra con moi diversas fins. Por iso nuns lugares p?anlles de comer, para que non pasasen fame; noutros botaban o d? de defuntos un gran pao ? lume, para que quentasen no caso de teren fr?; noutros era considerado pecado varrer pola noite a coci? porque se lles daba para atr?, empec?dolles que se acaroen ?lareira; e noutros, por fin, tense por acci? inhumana pechar de golpe as cancelas ou portelos, porque se mancaban.  

Todas estas crenzas populares ve?n directamente do culto ? nosos devanceiros, culto que no noso pa? tivo, e a?da segue a ter, fondo influxo social.  

O respecto que os campesi?s lle profesan ? defuntos mantense tan vivo ?longo dos tempos que cando pasan por diante dunha cruz de madeira que ?beira dun cami? sinala o lugar onde ocorreu unha morte violenta, pers?nanse e rezan un Pai Noso pola alma da v?tima. Cando se falaba dunha persoa co?cida que xa falecese adoitan empregar formas respectuosas e mesmo pedirlle a Deus que lle perdoase as culpas, se algunha tivese; por exemplo: na vida de Deus perdoe a t? nai...; o teu fillo sem?lase moito a Deus perdoe o seu pai; ou Deus perdoe o teu home.  

O primeiro coidado das nosas xentes alde? era o de pecharlle os ollos en quente ?defunto, porque cr?n que se lle quedaban abertos o morto chamar? por outra persoa da familia. Tam? lle po?an o babadeiro e at?anlle un pano dende o queixo ?cabeza, co gallo de lle pechar a boca. Lav?ano antes de amortallalo; e se non levaba h?ito adoitaban vestilo co traxe que o finado usaba os d?s de festa. Nalgunhas comarcas hab? o costume de retira-los gandos que houbese  na corte da casa, para que non estivesen nela cando sacasen o defunto para o cemiterio pois ser? prexudicial para as reses non ter esta precauci?.  

A conducci? dos defuntos ? derradeira morada adoitaba facerse acompa?da do tanxido f?ebre das camp? da parroquia e os cantos e responsos dos cregos. Noutros tempos participaban na comitiva as choradeiras que ?n facendo o pranto dende a casa mortuoria; e a?da que ese costume desapareceu, p?ese dicir que a s? lembranza queda na co?cida frase o pranto sobre o defunto. Non hai moito tempo, os ?os dos defuntos foron considerados eficaces para a fortuna en amores e namoramentos.

A morte nas crenzas galegasOs enterros en Galicia deron orixe a costumes curiosos, como o do pranto, que v? de moi antigo no noso pa?. Non s?eran as pranxideiras as que ?n ?enterro entoando laios detr? do cad?er, sen? que eran os mesmos descendentes e deudos do defunto os que participaban nesta f?ebre cerimonia, concorrendo ?igrexa cando as exequias se fac?n de corpo presente, prorrompendo al?en berros e ais de dor que se confund?n cos cantos lit?xicos. O pranto, costume antiqu?imo que case foi xeral en Galicia, practicouse na maior parte das nosas aldeas como rito f?ebre.

A categor? social do defunto e a posici? econ?ica da familia estaba en relaci? directa co n?ero de pranxideiras pagadas que participaban nas lamentaci?s dos cregos e facendo ademais demostraci?s descompostas, como se quixesen enterrarse co defunto. Noutros lugares ?n varias mulleres diante do cortexo mortuorio  levando cestas con viandas e vi? e nas encrucilladas do traxecto, mentres o clero entoaba un "requiescat" po?ase nun banqui? o cadaleito e noutro as cestas de vianda, que eran consumidas polas choradeiras; e as? logo de verificada a inhumaci?, daban conta da manduca sentadas en corro no adro que, ata hai pouco, era asemade cemiterio en moitas parroquias rurais.  

En Cesures, segundo conta  ?varez Limeses (Geograf? de Galicia. Provincia de Pontevedra) ?n ?cabeza do enterro de unha a seis mulleres, cada unha cun saco branco, que conti?  un ferrado de millo, como dereitos do p?roco. O n?ero de mulleres estaba relacionado coas posibilidades econ?icas da familia do morto. Noutros lugares, momentos antes de sa? da casa mortuoria o cad?er e de se po?r en marcha o enterro, sa? unha muller cunha cesta con comida e vi?, para agasalla-los concorrentes que fixesen ofrendas de responsos pola alma do morto.

En non poucas comarcas, os familiares m?s achegados (pais, fillos, esposos e outros parentes) tam? participaban no enterro; e cando a caixa estaba xa na foxa, e antes de que o sepultureiro botase as primeiras pas de terra, coll?n terr?s a presadas, bic?anos con devota emoci? e deix?anos caer encol do f?etro, sendo nalg?s lugares comezada esta piadosa cerimonia polo fillo maior ou o parente m?s achegado, e estando noutros lugares reservado a este exclusivamente tal dereito. 

 Outro costume que estivo moi estendido nas aldeas, cando se trataba de persoas podentes, consist? en agasallar cunha apetitosa comida ? cregos e demais persoas que concorr?n a t?olos actos rituais da inhumaci?.  Nos enterros de persoas de alta posici?, que ti?n e cobraban foros e censos, adoitaba darse un corte de pano a t?olos caseiros e rendeiros que concorr?n ?enterro. Naqueles de menor rango, pero tam? dalgunha significaci?, o pano regal?ase soamente ? que levaban o cad?er dende a casa mortuoria ?cemiterio. Era case obrigado que os que recib?n o agasallo o levasen dobrado sobre dun dos ombreiros durante o traxecto. 

candea acesaAta finais do s?ulo XIX os enterros realiz?anse en Santiago de Compostela nas primeiras horas da noite, entre silandeira comitiva que rend? homenaxe funeraria ?defunto alumeando o paso con fachos de cera. Esta t?rica procesi? foi suprimida polo Concello compostel? despois do ano 1886. Tam? na Coru? ?n ata finais da primeira metade do s?ulo XIX os enterros acompa?dos polos acollidos nos establecementos da beneficencia oficial, vestidos de ac?itos con roquete, bonete e unha especie de h?ito negro, levando en alto  farois con velas de cera acendidas e formando d?s longas fileiras diante do cortexo mortuorio. Canta m?s lonxitude ti?n as fileiras, maior importancia e magnificencia revest? o enterro para a opini? popular. ?corrente, cando pasaba un enterro, que cantos o atopaban se descubr?n respectuosamente ?seu paso, vindo a constitu? esta silandeira manifestaci? como o p?tumo homenaxe de despedida ?morto.

Entre as vellas superstici?s dalgunhas das nosas xentes alde? figuraba a de crer que na casa onde hab? un cad?er ning? neno deb? estar durmido nos intres de leva-lo morto dun cuarto a outro, ou de sacalo para levalo ?cemiterio, pois cr?se que pod? perigar a vida ou sa?e do neno.  

O convite f?ebre consist? nunha comida que o d? de defuntos se po?a para os mortos en moitas das nosas aldeas. Era un costume popular que vi? transmit?dose de pais a fillos e que obedec? ?antiga crenza de que os que morren tam? precisaban dos auxilios corporais dos seus descendentes. Foi desaparecendo pouco e pouco, mantendo de modo que o convite f?ebre non faltase en ningunha casa acomodada, celebr?dose na mesma casa do defunto, logo de recibir sepultura.

Hab? quen aseguraba que esta comida tivo por base nos primeiros tempos a necesidade de evitar que os cregos e os amigos que acud?n ?enterramento dende aldeas afastadas marchasen de volta sen comer, logo de rematados os funerais e o enterro, entre a unha ou d?s da tarde. Sabendo que a hora do xantar das xentes do rural era xeralmente a de mediod?, era unha falta de consideraci? ca familia do morto deixase marchar con fame os amigos que vi?ran ofrecerlle unha proba de agarimo e de condolencia, tendo que percorrer a p? e sen comer, unha ou m?s leguas de malos cami?s e corredoiras. Sen d?ida por iso, o vello costume veu conserv?dose ?longo de centurias, malia as prohibici?s de que foi obxecto polos concilios e sinodais dos s?ulos XI ? XVI; pois xa no ano 1050 se ordena "que los cl?igos y legos que asistieron a los convites que se dan despu? de las exequias, coman el pan del difunto, de modo que ofrezcan alg? bien por su alma"; a?da en 1576 o arcebispo de Santiago prohibe "adem? de los convites f?ebres, los que llaman clamores", que son, sen d?ida, os prantos das pranxideiras. Nun testamento feito en Ourense a comezos do s?ulo XVIII rex?trase a curiosa cl?sula: "Item mando... y poner sobre mi sepultura con cuatro blandones, cuatro velas, pan, vino y baeta sobre mi sepultura, durante el a? y d? de mi fallecimiento...".  

O convite f?ebre, o mesmo que o banquete f?ebre, non son privativos de Galicia, pois tam? existiron en Irlanda, en Asturias e noutros pa?es. En opini? de Murgu? eran unha especie de holocausto que vi? directamente dos ritos funerarios c?ticos e obedec?n ?precepto popular de considerar sagradas as almas dos devanceiros.

M?ica Beatriz Su?ez Groba

Bibliograf? consultada: "breviario enciclop?ico", eladio rodr?uez g?zalez