Reparación inversores tensión energia solar Valencia

Galicia espallada

Unha recolleita da cultura galega

Literatura, historia, arte, música, gastronomía, galeguismo, tradicións, lendas, costumes, emigración

?memoria de Manuela Via? (1929-2013)

A gaita do fol

por Juanjo Fern?dez


Normalmente se di “gaita galega” pero ?to ?unha traducci? do castel? “gaita gallega”. A xente das aldeas, sobre todo na provincia de Lugo, no galego propio, di “gaita do fol”. Esta denominaci? indica que hai outros tipos de gaita, cousa que se pode observar contemplando o conxunto de instrumentos populares en Espa?. Unha gaita pode ser unha flauta de tres furados, unha dulzaina, etc.

A voz gaita ten unha orixe sem?ica e semella ter unha difusi? no mundo coincidente coa expansi? ?abe apartires do s?ulo VIII. P?ese comprobar como esta voz denomina instrumentos afins nas zonas que foron islamizadas nalg? tempo de Europa, Asia e ?rica.

Gaita Mui? do Mazo ( 1930 )

Gaita Mui? do Mazo (1930)

Gaita (gaita de cana, Francia)
Gaita de fuelle (gaita do fol, Asturias)
Gaita de boto (gaita do fol, Arag?)
Gaita de Estella (dulzaina, Navarra)
Gaita serrana (gaita de cana, Serras da Cabrera en Madrid e do Gast? en C?iz)
Gaita de foles (gaita do fol, Portugal)
Gaita (gaita de cana, Marrocos)
Gaita (dulzaina, Alxeria)
Gaita de fole (gaita do fol, Bierzo en Le? e Sanabria e Aliste en Zamora) 
Gaida (gaita do fol, Macedonia, Croacia)
Gajda (gaita do fol, Bulgaria, Eslovenia)
Ghaida (gaita do fol, Turqu?)
Gaide (gaita do fol, Hungr?)
Gajdy (gaita do fol, Polonia)
Gajde (gaita do fol, Servia)


Corominas deulle a procedencia sueva de gaits (= cabra) que tal vez queira dicir iso en suevo pero, con seguridade, non ?a raz? pola que n? chamamos “gaita” ?noso instrumento. Esta desafortunada teor? foille moi ben a todo tipo de music?ogos porque ench? un baleiro na etimolox? da denominaci? que, con anterioridade, fora atribu?a ?palabra ?abe gaitetum. Pero a teor? de Corominas, m?s que nada, agradou ? partidarios da ascendencia “c?tica”, que atoparon no fil?ogo un aliado de peso.

Derradeiramente hai unha certa tendencia a falar de cornamusa coma unha denominaci? xeral do instrumento, mesmo falando en galego ou castel?. Considero que este uso denota algo de complexo ?darlle a esta palabra, de orixe francesa, un maior valor xen?ico cando gaita ten unha difusi? xeogr?ica, demogr?ica e tipol?ica moito maior. A?da que, eso si, a poblaci? que a usa ten menor peso internacional.

HISTORIA

A gaita ?un dos instrumentos de vento m?s antigos. Nace hai milleiros de anos baixo a forma dunha canaveira con furados que organoloxicamente se clasifica coma “clarinete”. Nos seus inicios vi? sendo coma un punteiro peque? de cana que produc? o son por medio dun pallonci? (ling?ta simple).  

O lugar de nacemento non se pode precisar pero, coma moitas outras cousas que forman parte da nosa civilizaci?, a zona ?o mediterr?eo oriental, rico en cana (arundo donax) da que se sirve o home para Gaita do Castelo da Bastida ( 1890 ) infinidade de ferramentas e usos dende os m?s remotos tempos.

Baixo a forma de gaita de cana dif?dese polo mundo antigo mentres vai tomando en cada lugar diferentes caracter?ticas: sinxela, doble, con e sen pabill? sonoro, con e sen embocadura, etc. O modelo m?s t?ico desta ?oca ten cinco furados; modelo que a?da se conserva en certas zonas do mundo, entre as que est? Espa? co albogue vasco e a gaita serrana.

             IMAXE: Gaita do Castelo da Bastida (1890)



En ?oca dif?il de precisar a gaita aparece xa coma un instrumento de madeira o que implica unha certa tecnolox? que coa anterior gaita non era necesaria. Esta tecnolox? pasa polo torno horizontal, que implica a trasmisi? do movemento por medio dunha correa. O nacemento desta gaita europea, que parece nacer como resposta ?anterior de cana e vinculada a culturas orientais, ben pod? ter ocorrido en tempos do imperio rom? debido ?difusi? tan grande que ten xa na alta idade media. 

Entre os lugares polos que est?difundida a gaita nesta ?oca medieval at?ase Galicia cuia primeira iconograf? ?o chamado gaiteiro de Melide que data do s?ulo XI. Dende ent? a gaita arr?gase en Galicia, formando parte dos costumes musicais. 

TIPOLOX?S

A gaita do fol nunca foi un instrumento unificado. Moi ?contrario, ? longo da historia denota unha diversidade considerable en canto ? variantes tipol?icas que produciu coa mesma base de punteiro, ronc?, soprete e fol. As diferencias existentes entre os tipos de gaitas est? motivadas por causas coma as diferentes influencias recibidas do exterior e, tam?, pola escasa comunicaci? de certas zonas nas que se foron conservando modelos antigos.

A clasificaci? dos tipos de gaita de Galicia nunca foi estudiada no pasado; so en tempos modernos alg?s estudiosos te?n escrito cousas relacionadas co tema. De mediados do XIX, procedente de moito m?s atr?, ch?anos un tratamento inxusto, m?s que dos tipos de gaita, das sonoridades, coa simplona enumeraci? das gaitas redonda, grileira e tumbal, correspondentes coas afinaci?s de DO, RE e SI bemol, respectivamente. Cando se cita ?ta clasificaci? non se di pero tr?ase de algo simb?ico, orientativo para o que non co?ce nada, posto que a gaita antiga non estaba en absoluto temperada. ?m?s real establecer para estas denominaci?s a correspondencia entre gaita normal, pequena e grande.


Gaita do Penela ( 1910 )

IMAXE: Gaita do Penela (1910)

 

Esta maneira de clasifica-las gaitas semella moi antiga porque est?moi difundida entre gaiteiros de todo tipo e condici?. A realidade ?que os gaiteiros rurais, que non co?cen teor? musical normalmente, expr?anse con estas denominaci?s marcando unha tendencia subxetiva, ?dicir, cando creen que unha gaita soa grave ou se ve grande ch?anlle tumbal e, no caso contrario, ch?anlle grileira, etc. Por esta raz? moita xente en Galicia ten ?gaita asturiana coma grileira incorrectamente, calquera que sexa a s? tonalidade, pola sensaci? de agudeza que da o seu timbre.

A clasificaci? razonable das diferentes gaitas galegas haina que facer dende variados puntos de vista: os elementos de que consta, a orientaci? na que se dispo?n, o torneado que presentan e outras caracter?ticas particulares como a presencia de barqu?, de chaves, etc. O entrelazado destes par?etros da coma resultado unha cantidade enorme de tipolox?s diferentes. De t?olos tipos posibles vou falar dos que considero hist?icos posto que non ter? moito valor un traballo que pretendera mexturar os tipos antigos cos actuais, cheos de inventiva afastada da l?ica tradicional. 

A gaita medieval

?o tipo de gaita m?s com?, a que ten como elementos sonoros ronc?, punteiro, soprete e fol. Chameina as?porque procede polo menos da idade media; ?de supo?r que ?o seguinte paso evolutivo despois da gaita de cana prehist?ica con fol. 

?pena pero non existen datos claros sobre da x? orixe, a cal pr?tase a moitas hip?eses e conxeturas. Unha delas, que lanzo aqu? ?que foi unha adaptaci? europea da gaita de cana con fol, o resultado de ensamblarlle un oboe (o punteiro); dous oboes, en realidade, se consideramos as?o primitivo ronc?, tal e como parecen indica-las iconograf?s m?s antigas. Outra inc?nita ?a situaci? do ronc? na parte alta do fol, facendo que apoie no lombo do gaiteiro, configurando o modelo atl?tico ?que pertence a nosa gaita do fol. A outra posibilidade ?a s? situaci? na parte baixa do fol facendo que penda cara abaixo, tal e como se observa nos modelos mediterr?eos que se tocan en zonas da pen?sula italiana, Catalu? e Mallorca. 

Interesante ser? analizar con detalle as caracter?ticas dos diferentes elementos sonoros desta gaita medieval. Explicar, por exemplo, algo da raz? pola que o ronc? cambiou a tipolox? de oboe pola de clarinete ou, tam?, algo das diferencias entre os furados do punteiro medieval que deb?n te-las gaitas daquela ?oca e o actual. Pero deixaremos madurar todo esto e abordar?o-lo tema m?s adiante.Ilustraci? das Cantigas de Santa Mar?: gaita medieval

 

 

Ilustraci? das Cantigas de Santa Mar?

 


Gaita de bord? duplo

?a gaita que ten dous bord?s.

Esta tipolox? obs?vase en gaitas europeas dende o s?ulo XVI. Non se sabe dende qu??oca existe en Galicia pero si se sabe que gaitas con dous bord?s eran algo com? a?da a finais do XIX na zona sur de Pontevedra (Salvaterra). 

 

 

Juanjo Fern?dez
Lugo, Outubro 2002.-



Fonte : Damos as gracias ?web www.agaitadofol.com e a Juanjo Fern?dez pola publicaci? dos seus artigos.

Artigos relacionados: O gaiteiro tradicional