Habitat Grup Baix Emporda

Galicia espallada

Unha recolleita da cultura galega

Literatura, historia, arte, música, gastronomía, galeguismo, tradicións, lendas, costumes, emigración

Á memoria de Manuela Viaño (1929-2013)

O CHAMADEIRO DOS MESES

Autor: César  Camoira  Vega

 chamadeiro

I. Introdución

 

O ser humano establece referencias cronolóxicas e tal propósito conleva o empregho da identificación e aghrupación do continuum temporal en diferentes unidades co obxectivo de localizar eventos, fenómenos... vencellados á vida cotiá.

 

Neste pequeno relatorio tentaremos bosquexar as liñas básicas para poder entende-las características dos diferentes períodos temporais –e, en concreto, dos meses- na linghua ghalegha

 

II. Almanaque

 

O almanaque, vocábulo procedente do árabe al-manaj e á súa vez do latín manachus, é un rexistro de tódolos días divididos en meses dando conta de datos astronómicos (fases da lúa,  comezo das estacións...) ou náuticos, indicacións aghrícolas e/ou  astrolóxicas, festexos relixiosos e outro tipo de informacións.

Os calendarios ó longho da historia da humanidade adoptaron as máis variadas formas:

 

Ø      Os máis antighos quizais foron os exipcios: estes eran realizados ou en bastóns de madeira  ou en bloques de pedra.

 

Ø      Na Idade Media, e concretamente a partir do século XII,  materializáronse en forma de perghamiño.

 

Ø      Na actualidade este tipo de rexistros inclúen noticias relativas a eventos relixiosos ou civís e a súa temática débese ó enfoque dado polos filotemáticos (S.XVI)

 

 

2.1. Modificacións experimentadas polo calendario

 

A orixe do calendario estriba en dous aspectos:

 

Ø  ECONÓMICO: Fixación de certas datas para facer referencia á epoca da caza, recolección de froitos e sementeira.

Ø  RITUAL: Materialización en determinados días da celebración de eventos relixiosos e sociais.

 

A denominación oficial dos meses provén do antigho calendario romano:

 

Nome ghalegho Nome latino PROCEDENCIA xaneiro Ianuariu Este vocábulo ten a súa orixe no deus Xano.

Rei Numa introduciuno ó realizar a reforma do primitivo calendario debido a que os meses non coincidían coas estacións. febreiro februariu A denominación deste mes responde á celebración das festas februarias consistentes  nun proceso de purificación -tamén foi introducido polo monarca Numa-. marzo martiu Vocábulo procedente do deus Marte. abril Aprile Esta denominación, quizais, fagha referencia ó aghromar das flores  maio Maiu   Procede da deusa Maio, nai de Mercurio. xuño Iuniu  O seu nome débese á deusa Xuno. xullo  Iuliu   Procede do nome de Xulio César. A denominación primitiva deste mes era Quintilis (quinto mes). aghosto  Augustu  Provén do chamadeiro de Octavio Augusto. A denominación inicial era Sextilis (sexto mes). setembro Septembre  A causa desta denominación está en se-lo sétimo mes no calendario romano ata a reforma xuliana. outubro Octobre (latín hispánico) O motivo do nome é ser o oitavo mes no calendario romano ata a reforma xuliana. novembro Novembre A procedencia deste mes é ser o noveno mes no calendario romano ata a reforma xuliana. decembro Decembre  Procede do décimo mes do calendario romano ata a reforma xuliana.

 

O actual calendario oficial experimentou unha serie de reformas dende o almanaque romano. Deseghido imos trazar un pequeno resumo:

 

1º Calendario primitivo romano do rei Numa (seghundo dos sete reis da antigha Roma –715 ata o ano 673 a.C.- e foi o persoeiro que estableceu o estado sacerdotal no Estado Romano): Aghreghación de dous meses novos e, deste xeito, o ano constaba de 355 días.

 

2º Reforma de Xulio César: A redución a 29 días dos meses que ata entón tiñan 30 días –efecto producido pola reforma anterior-. Tal modificación producía unha diferenza de 10 días que eran introducidos polo desiderátum do pontífex maximus. 
Xulio César, para evita-lo adiantamento desta división convencional con respecto ó tempo real, reformou completamente o calendario, sendo asesorado polo astrónomo ghregho Sosíxenes:

v Enghádegha dunha soa vez de 17 días.
v Equiparación do ano solar a 365 días e 6 horas e para evita-lo adiantamento de 6 horas cada catro anos aumentábase 1 día.
v Aumento de 10 días no ano (agregando 2 días a Sextilis, Decembre e Ianuariu, 1 día a Aprile, Iuniu, Septembre e Novembre).

 

3º Reforma de Octavio Augusto: A intercalación dos anos bisestos foi errónea ata Augusto. Co obxectivo de correxilo, durante 13 anos, Octavio Augusto suprimiu tal intercalación para reanudala de xeito correcto a partir do oitavo ano da era cristiá.

 

4º Reforma do Papa Gregorio XIII:  Esta autoridade eclesiástica, accedendo a unha petición do Concilio de Trento, reformou  o calendario establecendo a reghra actual para a determinación dos anos bisestos. Desta maneira, cada 4000 anos o calendario vixente conlevaba a aparición dun erro de 1 día, 4 horas e 48 minutos.

 

O calendario ghreghoriano admitiuse de contado nos estados español, portughés e italiano (aproximadamente a finais do S.XVI) mentres que nos estados protestantes a aceptación deste tipo de rexistro foi gradual: En Alemaña en 1700, en 1752 en Inglaterra e en 1753 en Suecia. Pola contra, en Rusia o almanaque ghreghoriano substituíu ó xuliano en 1752.

 

 

Influencias na denominación dos meses
 
Na actualidade o compoñente natural non ten o papel decisorio do pasado pero, dende tempos pretéritos ata non fai moito, a sociedade ghalegha vivía en fonda comuñón, tanto dende un punto de vista antropolóxico como económico, co entorno natural (terra e mar). Tal vencello tiña un lóxico traslado á ferramenta de comunicación, tanto na veste ghráfica como na oral.

O calendario ghalegho recibiu diferentes acheghas:


1- A concepción cíclica que responde a un trazado circular debido á presenza dos antighos calendarios solar e lunar.

A raíz do manifestado cómpre manifestar unha serie de aclaracións sobre os antighos almanaques:

Ø O calendario solar fai alusión ó tempo que o astro rei empreghar en dar unha volta ó redor do sol –día-.
Ø O calendario lunar alude ás variacións periódicas, denominadas fases, da lúa no seu movemento rotacional en torno á terra.

Ademais, é preciso mencionar que ámbalas dous calendarios recibiron tamén a influencia da natureza.

2- A concepción lineal concíbese como a concatenación regular de días, meses e anos.

Pero lonxe de plasmarmos tódolos influxos quedan certos compoñentes que reflicten a visión total da denominación ghalegha dos meses.      

A linghua ghalegha á hora de facer referencia á denominación cronolóxica que nos atinxe bota man de diferentes capas ou “estratos” materializados ó longho do tempo:

a) Estrato paghánico:

Esta achegha responde á pervivencia da concepción relixiosa prerromana a través dos séculos e boa mostra disto témolo en:

ü SAN XOÁN: O fogho foi tomado, non só na cultura ghalegha senón en tódalas civilizacións, polo ser humano como elemento saghrado –desempeñando un papel protector e rexenerador para as persoas e os animais (recórdese o mito de Prometeo...)- pero na nosa cultura, tanto dende o ámbito antropolóxico como dende unha perspectiva de análise lingüística, ten un papel fundamental.

 

ü ANTROIDO (< introitu): Período temporal que non dá nome a ninghún mes pero que debido á súa extensión existe certa identificación por parte da sociedade ghalegha co seghundo mes.
Este festexo ten as súas raíces en tres temas básicos (o terreo ghastronómico, a temática sexual e o ámbito da violencia) dos que derivan características da festividade e do ambiente: aspecto lúdico, carácter satírico e crítico, pervivencia de notas antiquísimas...
  
Do plasmado tirámo-la conclusión de que a concepción relixiosa prerromana dos nosos devanceiros non foi prohibida senón que foi adaptada e asimilada ó culto imperial romano: Este cometido levouse a cabo mediante a interpretatio romana (os deuses ghalaicos foron enmascarados a través do panteón romano). A constatación da presenza das crenzas prerromanas (observables tanto na linghua –topónimos...- como na relixión) demostra que a relixión nunca esmorece debido ó enraizamento no imaxinario popular.

b)   Estrato híbrido: Esta denominación responde a unha mestura dos antighos calendarios solar e lunar.
 
Un dos referentes do calendario ghalegho radica na cultura tradicional popular. Este tipo de cultura tiña e ten na festa o ámbito fundamental para o desenvolvemento da maioría das súas relacións sociais. E como tal o festexo viña predeterminado polo establecido no calendario aghrario (en función á cheghada das estacións do ano realízabanse diferentes tarefas agrícolas de recolección, realización...).

c) Estrato romano:

Como dixemos anteriormente, o calendario oficial é reflexo directo do antigho calendario romano (vid. Punto 1.1).

d) Capa cristiá:
 
O cristianismo, tras ser considerada seita e ser perseghida, foi aceptado como relixión do imperio romano e mediante un proceso de lenta introdución e adaptación pero non baixo forma de imposición nos diferentes territorios dominados. E a súa influencia tamén se trasladou ó eido da denominación mensual:

v Sétimo mes: SANTIAGHO –nome que fai referencia ó Apóstolo Santiago-.v Décimo primeiro mes: SANTOS / SAN MARTIñO.


v Décimo seghundo mes: NADAL –denominación que conmemora o nacemento de Xesucristo-.

En resumo, froito das diversas improntas deixadas polos habitantes ghalaicos e os sucesivos conquistadores da Gallaecia os meses na linghua ghalegha non seghen un só modelo senón unha hibridación:

1º mes: xaneiro (influxo romano).
2º mes: febreiro.
3º mes: marzo / marzal.
4º mes: abril / mes das frores* (forma normativa actual: flores) –calendario agrario-.5º mes: maio.
6º mes: xuño / san xoán (aportación paghánica).
7º mes: xullo / santiagho (influencia cristiá) / mes da segha (calendario agrario).
8º mes: aghosto / mes de Santa María (aporte cristián).
9º mes: setembro.
10º mes. outubro / outono (calendario agrario).
11º mes: novembro / santos (achegha cristiá).
12º mes: decembro / nadal (influencia cristiá).

 

IV. Apéndice documental
 
v Documentación literaria medieval
 
A continuación, plasmaremos unha serie de exemplos que corroboran a existencia da denominación romana dos meses durante a época medieval:

Ø  Xaneiro (solución ghalegha actual) < janeiro (forma ghalegha medieval).

[...]”Este liuro foy acabado vijt días andados do mes de janeiro, era de mill et quatrocetos et onze anos”[...].LORENZO, R.(1985): Crónica troiana. Fundación Pedro Barrié de la Maza, A Coruña.

Ø Febreiro (solución ghalegha actual) < febreyro (forma ghalegha medieval).
[...]”Esta VIII é como Santa Maria levou seu Fillo ao templo e o offreçeu a san Symeon; e esta festa é no mes de febreyro”[...].AFONSO X “o Sabio”: Cantigas de Santa María. Edición a cargho de Walter Mettmann, 1981. Edicións Xerais de Galicia.

Ø Abril (solución ghalegha actual) < abril (forma ghalegha medieval).
[...]”Aquel [me]ninno Affonso / nome de baptism’así como seu avoo / que o ali aduzia;e cegaron ao Porto / mercores, prime[i]ro dia d’abril, e ena igreja / entraron con gran conorte”[...]AFONSO X “o Sabio”: Cantigas de Santa María. Edición a cargho de Walter Mettmann, 1981, Edicións Xerais de Galicia.

Ø  Aghosto (solución ghalegha actual) < agosto (forma ghalegha medieval).
 [...]”E por esta vergonna / e por d?ostofogi a esta terra, / e ei ja así posto
que nunca alá torné; / e eno mes d’agostoaverá ben seis meses / que fiz aquí estada”[...].AFONSO X “o Sabio”: Cantigas de Santa María. Edición a cargho de Walter Mettmann, 1981. Edicións Xerais de Galicia.

Ø Setembro (solución ghalegha actual) < setembro (forma ghalegha medieval).
[...]”Ca des Pasquay jouve / así como vos eu digoata setembro meado / consell’e a abrigoda Virgen Santa Maria; / e el jazend’y mendigoh?a noite de ssa terra / foi y mui gran romaria”[...].AFONSO X “o Sabio”: Cantigas de Santa María. Edición a cargho de Walter Mettmann, 1981. Edicións Xerais de Galicia.


v Paremioloxía ghalegha actual
 
1. Xaneiro:
a) En xaneiro polas mañás sementa as patacas temperás.
b) Raiola de xaneiro vai coa súa nai ó poleiro.

2. Febreiro:
a) Febreiro, xeada na leira e cachopo na lareira.
b) En febreiro mete obreiro, antes no derradeiro que no primeiro.
 
3. Marzo (coas súas variantes sufixais: marzal...):
a)  En marzo, podar e cavar se queres colleitar.
b)  Marzo marzal, déixame o viño trasegar.

4.  Abril:
a) Abril, do bo durmir.
b)  Abril frío e fornos quente, alegría prós meus dentes.
 
5.  Maio:
a) Maio pardo, ano farto.
b)  Maio ventoso, para o labrador, fermoso; e para o mariñeiro, desastroso.
 
6. San Xoán / xuño:
a) En San xoán bótalle a fouciña ó pan, en santa mariña da meda fai a fariña.
b) En San Xoán a fouce na man.

7. Santiagho / xullo:
a) Santiago co seu canado.
b) Polo Santiago esconde o coello, o rabo e por San miguel vólveselle ver.
c) Xullo quente, millo valente.
d) Xullo andado, millo arrendado.
 
8.  Aghosto:
a) Agosto ardenteiro, herba no palleiro.
b) Agosto e vendima non son cada día e si cada ano, uns con proveito e outros con dano.

9. Setembro:
a) En setembre non hai vella que non tembre.
b) Setembro ou leva as pontes ou seca as fontes.

10.  Novembro / San Martiño / Santos:
a) No San Martiño remonta cada día un ferradiño.
b) Polo San Martiño di o inverno:¡Alá vou eu!.
c) Santos e Nadal, inverno carnal.
d) Nos Santos neve nos altos. No San Andrés neve nos pés.

11. Nadal:
a) Nadal choivoso, xaneiro ventoso.
b) Nadal mollado e xaneiro ben xeado.




FERRO RUIBAL, X. (2002) : Refraneiro galego máis frecuente. Biblioteca Galega. A Voz de Galicia.