Habitat Grup Baix Emporda

Galicia espallada

Unha recolleita da cultura galega

Literatura, historia, arte, música, gastronomía, galeguismo, tradicións, lendas, costumes, emigración

Á memoria de Manuela Viaño (1929-2013)

OS HÓRREOS

O hórreo (piorno, canastro, cabazo, cabaceiro) é unha das construccións típicas de Galicia e complementarias da vivenda rural. Está destinada a garda-lo millo e outros froitos. A súa forma e o seu nome, varía dunhas comarcas a outras, aínda que todos cumpren as condicións fundamentais de ventilación para o secado do gran e de defensa contra os roedores.

Hórreo Polo que respecta á arquitectura popular, hórreos e muíños representan as construccións máis importantes, por canto na economía tradicional o gran foi o elemento primordial da alimentación da poboación galega durante séculos. Despois da incorporación do millo ó sistema de cultivo produciuse un enorme incremento na producción de cereal, que comportou a construcción de gran número de hórreos, nos que se gardan as mazorgas e as espigas, e de muíños, nos que o gran se converte na fariña que logo se coce para face-lo pan.

Sobre a súa orixe, existen varias teorías, pero o máis probable é que xurdiría en plena cultura castrexa como almacén ou secadoiro de grans. De calquera xeito, o clima húmido durante o inverno en Galicia e a necesidade de illa-los alimentos, en especial, os cereais, esixiría a utilización dalgún recipiente, seguramente un cesto pendurado ou sobre pés, o que daría orixe ó primeiro cabazo.

As primeiras noticias históricas sobre o hórreo atopámolas en diversos autores romanos, nos séculos I antes de Cristo, e descríbense dunha feitura moi semellante ós de hoxe. Na Idade Medía aparecen debuxados por primeira vez nas Cantigas de Santa María, de Afonso X O Sabio (século XIII).

Están constituídos por cámaras xeralmente rectangulares coas súas paredes de pedra e madeira con cuberta de tella a dúas augas e algúns adornos -cruces e pináculos-, que descansan sobre pés ou cepas de pedra e, en ocasións, sobre celeiros (espacio baixo a cámara pechado por paredes que poden ter distintos usos), a fin de protexe-lo cereal da humidade do chan e máis dos roedores, para o cal os pés soen levar tornarratos -ou tamén chamados moas-, habendo que acceder a eles por escadas de man. Normalmente, para facilita-la ventilación destes graneiros, ademais de ter físgoas para o aire, dispóñense en lugares abertos nos que o vento circula con facilidade.

Hai hórreos construídos totalmente de pedra e igualmente de madeira, mixtos (pedra e madeira), outros feitos de varas de carballo, castiñeiro e salgueiro. A cubrición realízase con tella, palla, granito ou lousa.

TIPOS DE HÓRREOS

A maioría dos hórreos son de pedra , de madeira ou mixtos, de pedra e madeira. Os hórreos con cámara integramente de madeira son escasos. 



O hórreo de madeira

Aparece normalmente apoiado sobre seis pés dereitos, troncocónicos e coroados por seis moas coa cara superior convexa, que sustentan unha cámara de madeira construída por unha armazón normalmente de castiñeiro, sobre catro trabes que forman a grade enriba das que se montan, nas esquinas, catro columnas que reforzan o conxunto e formando na parte superior outra armazón semellante ás trabes, denominadas soleiras ou "contravigas", que servirán de base á cuberta. O tellado a dúas augas. Esta tipoloxía é a máis vulnerable ó paso do tempo.

 

O hórreo mixto

Xorde polo incremento do cultivo do millo durante o século XVII. Presenta moitas variantesHórreo na campiña constructivas; nalgunhas parroquias rurais é a variedade maioritaria, favorecida pola riqueza granítica e forestal dos nosos montes. Súas paredes penais son de pedra, nunha das cales, polo xeral, vai a porta, e as costais de madeira, a veces con algunhas columnas de pedra intercaladas, levantándose nalgúns casos sobre pés redondos ou cuadrangulares e noutros sobre cepas; hai tamén hórreos que son variantes do anterior coas paredes dos costados na metade inferior de pedra, cos respiradoiros horizontais, e a metade superior de madeira.

A diferencia dos anteriores os tellados adoitan estar adornados con elementos decorativos, o arcipreste, a cruz, o reloxo de sol, unha representación escultórica.

 

O hórreo de pedra

Este tipo de canastros acadan a miúdo un valor constructivo e arquitectónico que os converte en apreciadas obras de cantería. A súa aparición dátase a partir do século XVIII, adquirindo unha gran perfección formal nas zonas graníticas da Galicia atlántica. 

Outra variedade son os cabazos, de planta circular e feitos con vimbios sobre unha estructura de paos, antes moi numerosos, máis hoxe en día xa case desapareceron por completo

O hórreo, dada a súa función de garda-la colleita, froito do traballo de todo o ano, ten para ó labrador Os hórreos de Lira e Carnota unha enorme importancia, ás veces superior á casa. Por esta razón presta moita atención á calidade da construcción e á busca da súa localización, a súa orientación, e coida dunha boa aireación que seque os cereais. Esta busca orixinou nalgunhas aldeas verdadeiros campos de hórreos, por situalos tódolos veciños no mesmo lugar.

Tamén, o hórreo, é a manifestación externa da situación económica do seu dono. A súa capacidade mídese pola lonxitude expresada en pés. A maior número de pés, maior riqueza do labrador. 

O hórreo, tamén pode ser de varios donos, polo que se divide interiormente e cada un ten acceso independente por portas distintas. Os hórreos de maior dimensión corresponden case sempre a igrexas, mosteiros, ou pazos, que outrora foron propietarios da boa parte das terras; pódense nomear : O de Santa Baia de Araño (Rianxo) que mide 37,30 m de longo por 2,40 m de largo e ten celeiro, e O de Santa Comba de Carnota que mide 34, 80 m por 1, 90 m con 22 pares de pés.

Mónica Beatriz Suárez Groba

Bibliografía consultada:    "Galicia 2000:   A arquitectura popular galega";     Xunta de Galicia.