Venta online brezo vallas Girona
Venta productos peluqueria, belleza y estetica Xpels
Venta ropa interior mujer Lintima
Uniforme laboral ropa trabajo Global Uniformes
Tiendas online Ecommerce ServiWebsi
Créditos para su tienda online

Galicia espallada

Unha recolleita da cultura galega

Literatura, historia, arte, música, gastronomía, galeguismo, tradicións, lendas, costumes, emigración

Á memoria de Manuela Viaño (1929-2013)

A lingua das bolboretas

  (galego) (castelán)

Manuel Rivas (do seu libro ¿Que me queres, amor?)

 
 



  Manuel Rivas, 

o autor deste conto

Manuel Rivas, escritor galego

 

(A Coruña, 1957).  Escritor e xornalista. Colabora desde a súa adolescencia en diversos medios de comunicación. Como poeta publicou entre outras as seguintes obras: Libro do Entroido (1979); Balada nas praias do Oeste (1985); Mohicania (1987); Ningún cisne (1989). Como ensaísta publicou Galicia, el bonsai atlántico (1989), No mellor país do mundo (1991), Toxos e flores (1992) e El periodismo es un cuento (1998). A súa obra narrativa -composta de novelas, novelas curtas e relatos breves- está formada polos seguintes títulos: Todo ben (1985); Un millón de vacas (1989), Premio da Crítica Española, 1990; Os comedores de patacas (1991); En salvaxe compaña (1994), Premio da Crítica; ¿Que me queres, amor? (1995), Premio Torrente Ballester de Narrativa e Premio Nacional de Narrativa 1996; O lapis do carpinteiro (1998), Premio da Crítica Española, Premio da Asociación de Escritores en Lingua Galega e Premio Arcebispo Xoán de San Clemente; Ela, maldita alma (1999); A man dos paíños (2000). Como narrador, está traducido a diversas linguas.


"A lingua das bolboretas" (conto que forma parte de "¿Que me queres, amor?")  foi levado ó cine na película do mesmo nome.

Manuel Rivas di nunha reportaxe::".... 

O cine exerce un gran feitizo sobre min, en parte creo que os meus sentidos -e da xente da miña xeración-, quero dicir a sensibilidade, a percepción e incluso a maneira de escribir, todo isto non é nada alleo a ese mundo. É como ver o que intentei dicir coa literatura no cine. Eu xa fixera estas películas na miña mente e ver o resultado filmado foi moi emocionante. Do cine admiro o valor de facer unha película, porque é unha maquinaria moi complexa. De rapaz soñei con ser director de cine ou facer películas. Despois vin que é moito máis doado ser escritor. O cine é dificilísimo, tamén por cuestións económicas. Nunha historia escrita podo facer aparecer dez cabalos; nunha película isto xa se converte nun asunto bastante custoso. En fin, creo que "A lingua das bolboretas" é un filme moi logrado. Conseguín velo como un espectador máis e encantoume"

A LINGUA DAS BOLBORETAS (TEXTO COMPLETO)

 

"¿Qué hai, Pardal? Espero que este ano poidamos ver por fin a lingua das bolboretas".Escena de La lengua de las mariposas
O mestre agardaba desde había tempo que lle enviaran un microscopio aos da Instrucción pública. Tanto nos falaba de cómo se agrandaban as cousas miúdas é invisibles por aquel aparato que os nenos chegabamos a velas de verdade, como se as súas verbas entusiastas tiveran o efecto de poderosas lentes.
"A lingua da bolboreta é unha trompa enroscada como un resorte de reloxo. Se hai unha flor que a atrae, desenrólaa e métea no cáliz para zugar. Cando levades o dedo humedecido a un tarro de azucre, ¿a que sentides xa o doce na boca como se a xema fora a punta da lingua? Pois así é a lingua da bolboreta".
E entón todos tíñamos envexa das bolboretas. Que marabilla. Ir polo mundo voando, con eses traxes de festa, e parar en flores como tabernas con bocois cheos de xarope.Escena de La lengua de las mariposas
Eu quería moito a aquel mestre. Ao principio, os meus pais non podían crelo. Quero dicir que non podían entender como eu quería ao meu mestre. Cando era un picariño, a escola era unha ameaza terrible. Unha palabra que cimbraba no aire como unha vara de vimbio.
"¡Xa verás cando vaias á escola!"
Dous dos meus tíos, como moitos outros mozos, emigraran a América por non ir de quintos á guerra de Marrocos. Pois ben, eu tamén soñaba con ir a América só por non ir á escola. De feito, había historias de nenos que fuxían ao monte para evitar aquel suplicio. Aparecían aos dous ou tres días, aterecidos e sen fala, como desertores do Barranco do Lobo.
Eu ía para seis anos e chamábanme todos Pardal. Outros nenos da miña idade xa traballaban. Pero o meu pai era xastre e non tiña terras nin gando. Prefería verme lonxe que non enredando no pequeno taller de costura. Así pasaba grande parte do día a corricar pola Alameda, e foi Cordeiro, o recolledor de lixo e follas secas, o que me puxo o alcume. "Pareces un pardal".
Creo que nunca corrín tanto como aquel verán anterior ao ingreso na escola. Corría como un tolo e ás veces sobrepasaba o linde da Alameda e seguía lonxe, coa mirada posta na cima do monte Sinaí, coa ilusión de que algún día me sairían ás e podería chegar a Bos Aires. Pero xamais sobrepasei aquela montaña máxica.
"¡Xa verás cando vaias á escola!"Escena de La lengua de las mariposas
O meu pai contaba como un tormento, como se lle arrincara as amígdalas coa man, a maneira en que y mestre lles arrincaba a gheada da fala para que non dixeran aghua nin ghato nin ghracias. "Todas as mañás tiñamos que dicir a frase Los pájaros de Guadalajara tienen la garganta llena de trigo. ¡Moitos paos levamos por culpa de Ghuadalagara!" Se de verdade quería meterme medo, conseguiuno. A noite da véspera non durmín. Encollido na cama, escoitaba o reloxo de parede na sala coa anguria dun condenado. O día chegou cunha claridade de mandil de carniceiro. Non mentiría se lle dixera aos meus pais que estaba enfermo.
O medo, como un rato, roíame os adentros.
E mexeime. Non me mexei na cama senón na escola.
Recórdoo moi ben. Pasaron tantos anos e aínda sinto unha humidade cálida e vergoñenta escorregando polas pernas. Estaba sentado no derradeiro pupitre, medio agachado coa esperanza de que ninguén se decatara da miña existencia, ata poder saír e botar a voar pola Alameda.Escena de La lengua de las mariposas
"A ver, vostede, ¡póñase en pé!"
O destino sempre avisa. Levantei os oílos e vin con espanto que a orde ía por min. Aquel mestre feo como un bicho sinalábame coa regra. Era pequena, de madeira, pero a min pareceume a lanza de Abd el-Krim.
"¿Cal é o seu nome?"
"Pardal".
Todos os nenos riron a gargalladas. Sentín como se me bateran con latas nas orellas.
"¿Pardal?"
Non recordaba nada. Nin o meu nome. Todo o que eu fora ata entón desaparecera da miña cabeza. Os meus pais eran dúas figuras borrosas que se esvaían na memoria. Mirei cara ao ventanal, buscando con anguria as árbores da alameda.
E foi entón cando me mexei.
Cando se decataron os outros rapaces, as gargalladas aumentaron e resoaban como trallazos.Escena de La lengua de las mariposas
Fuxín. Botei a correr como un toliño con ás. Corría, corría como só se corre en soños e vén tras dun o Sacaúntod. Eu estaba convencido de que iso era o que facía o mestre. Vir tras de min. Podía sentir o seu alento no pescozo e o de todos os nenos, como matilla de cans á caza dun raposo. Pero cando cheguei á altura do palco da música e mirei cara a atrás, vin que ninguén me seguira, que estaba só co meu medo, empapado de suor e mexos. O palco estaba baleiro. Ninguén parecía reparar en min, pero eu tiña a sensación de que toda a vila estaba a disimular, que ducias de ollos censuradores axexaban nas fiestras, e que as linguas murmuradoras non tardarían en levarlle a nova aos meus pais. As pernas decidiron por min. Camiñaron cara ao Sinaí cunha determinación descoñecida ata entón. Esta vez chegaría ata A Coruña e embarcaría de polisón nun deses navíos que levan a Bos Aires.
Desde o cume do Sinaí non se vía o mar senón outro monte máis grande aínda, con penedos recortados como torres dunha fortaleza inaccesible. Agora recordo cunha mestura de asombro e saudade o que fun quen de facer aquel día. Eu só, no cumio, sentado en cadeira de pedra, baixo as estrelas, mentres no val se movían como vagalumes os que con candil andaban á miña procura. O meu nome cruzaba a noite ao lombo dos ouveos dos cans. Non estaba abraiado. Era como se atravesara a liña do medo. Por iso non chorei nin me resistín cando chegou onda min a sombra rexa de Cordeiro. Envolveume co seu chaquetón e colleume no colo. "Tranquilo Pardal, xa pasou todo".Escena de la Lengua de las mariposas
Durmín como un santo aquela noite, pegadiño á nai. Ninguén me rifara. O meu pai ficara na cociña, fumando en silencio, cos cóbados sobre o mantel de hule, as cobichas amoreadas no cinceiro de cuncha de vieira, tal como pasara cando morrera a avoa.
Tiña a sensación de que a miña nai non me soltara a man en toda a noite, Así me levou, collido como quen leva un seirón, na miña volta é escola. E nesta ocasión, co corazón sereno, puiden fixarme por vez primeira no mestre. Tiña a cara dun sapo.
O sapo sorría. Beliscoume a meixela con agarimo. "¡Gústame ese nome, Pardal !". E aquel belisco feriume como un doce de café. Pero o máis increible foi cando, no medio dun silencio absoluto, me levou da man cara á súa mesa e sentoume na súa cadeira. E ficou de pé, colleu un libro e dixo:
"Temos un novo compañeiro. É unha alegría para todos e imos recibilo cun aplauso". Pensei que me ía mexar de novo polos pantalóns, pero só notei unha humidade nos ollos. "Ben, e agora, imos comezar cun poema. ¿A quen lle toca? ¿Romualdo? Veña, Romualdo, achégate. Xa sabes, a modiño e en voz ben alta".Escena de La lengua de las mariposas
A Romualdo os pantalóns curtos quedábanlle ridículos. Tiña as pernas moi longas e mouras, cos xeonllos cheos de feridas.

Una tarde parda y fría...

"Un momento, Romualdo, ¿qué é o que vas ler?"
"Una poesía, señor".
"¿E como se titula?"
"Recuerdo infantil. O seu autor é don Antonio Machado".
"Moi ben, Romualdo, adiante. A modiño e en voz alta. Repara na puntuación".
O chamado Romualdo, a quen eu coñecía de carrexar sacos de piñas como neno que era de Altamira, carraspeu como un vello fumador de picadura e leu cunha voz incrible, espléndida, que parecía saída da radio de Manolo Suárez, o indiano de Montevideo.

Una tarde parda y fríaFernando Fernán Gómez en La lengua de las mariposas
de invierno. Los colegiales
estudian. Monotonía
de lluvia tras los cristales.
Es la clase. En un cartel
se representa a Caín
fugitivo, y muerto Abel,
junto a una mancha carmín...

"Moi ben. ¿Qué significa monotonía de lluvia, Romualdo?", preguntou o mestre.
"Que chove despois de chover, don Gregorio".

"¿Rezaches?", preguntou mamá, mentres pasaba o ferro pola roupa que papá cosera durante o día. Na cociña, a pota da cea despedía un arrecendo amargo de nabiza.
"Pois si", dixen eu non moi seguro. "Unha cousa que falaba de Caín e Abel".
"Iso está ben", dixo mamá. "Non sei por que din que ese novo mestre é un ateo".
"¿Qué é un ateo?"
"Alguén que di que Deus non existe". Mamá fixo un aceno de desagrado e pasou o ferro con enerxía polas engurras dun pantalón.
"¿Papá é un ateo?"
Mamá posou o ferro e miroume fite.Escena de Fernán Gómez en La lengua de las mariposas
"¿Cómo vai ser papá un ateo? ¿Cómo se che ocorre preguntar esa parvada?"
Eu escoitara moitas veces a meu pai blasfemar contra Deus. Facíano todos os homes. Cando algo ía mal, cuspían no chan e dicían esa cousa tremenda contra Deus. Dicían as dous cousas: Cagho en Deus, cagho no Demo. Parecíame que só as mulleres crían de verdade en Deus.
"¿E o Demo? ¿Existe o Demo?"
"¡Por suposto!"
O fervor facía bailar a tapa da pota. Daquela boca mutante saían bafaradas de vapor e gargallos de escuma e verza. Unha avelaíña revoaba no teito arredor da lámpada eléctrica que colgaba do cable trenzado. Mamá estaba enfurruñada como cada vez que tiña que pasar o ferro. A súa cara tensábase cando marcaba a raia das perneiras. Pero agora falaba nun ton suave e algo triste, como se se referira a un desvalido.
"O Demo era un anxo, pero fíxose malo".
A avelaíña bateu contra a lámpada, que abaneou lixeiramente e desordenou as sombras.
"O mestre dixo hoxe que as bolboretas tamén teñen lingua, unha lingua finiña e moi longa, que levan enrolada como o resorte dun reloxo. Váinola ensinar cun aparato que lle teñen que mandar de Madrid. ¿A que parece mentira iso de que as bolboretas teñan lingua?"
"Se el o di, é certo. Hai moitas cousas que parecen mentira e son verdade. ¿Gustouche a escola?"Afiche do filme A lingua das bolboretas
"Moito. E non pega. O mestre non pega".
Non, o mestre don Gregorio non pegaba. Pola contra, case sempre sorría coa súa cara de sapo. Cando dous pelexaban no recreo, el chamábaos, "parecedes carneiros", e facía que se deran a man. Logo, sentábaos no mesmo pupitre. Así foi como fixen o meu mellor amigo, Dombodán, grande, bondadoso e torpe. Había outro rapaz, Eladio, que tiña un lunar na meixela, no que mallaría con gusto, pero nunca o fixen por medo a que o mestre me mandara darlle a man e que me cambiara de xunto a Dombodán. O xeito que tiña don Gregorio de mostrar un grande enfado era o silencio.
"Se vós non calades, terei que calar eu".
E ía cara ao ventanal, coa mirada ausente, perdida no Sinaí. Era un silencio prolongado, desacougante, como se nos deixara abandonados nun estraño país. Sentín pronto que o silencio do mestre era o peor castigo imaxinable. Porque todo o que tocaba era un conto engaiolante. O conto podía comezar cunha folla de papel, despois de pasar polo Amazonas e a sístole e diástole do corazón. Todo enfiaba, todo tiña sentido. A herba, a ovella, a la, a miña friaxe. Cando o mestre se dirixía ao mapamundi, ficabamos atentos como se se iluminara a pantalla do cine Rex. Sentiamos o medo dos indios cando escoitaron por vez primeira o rincho dos cabalos e o estoupido do arcabuz. Iamos ao lombo dos elefantes de Aníbal de Cartago polas neves dos Alpes, camiño de Roma. Loitamos con paos e pedras en Ponte Sampaio contra as tropas de Napoleón. Pero non todo eran guerras. Faciamos fouces e rellas de arado nas ferrerías do Incio. Escribimos cancioneiros de amor en Provenza e no mar de Vigo. Construímos o Pórtico da Gloria. Plantamos as patacas que viñeran de América. E a América emigramos cando veu a peste da pataca.
"As patacas viñeron de América", díxenlle á miña nai no xantar, cando deitou o prato diante miña.Escena en el filme La lengua de las mariposas
"¡Que ían vir de América! Sempre houbo patacas", sentenciou ela.
"Non. Antes comíanse castañas. E tamén veu de América o maínzo". Era a primeira vez que tiña clara a sensación de que, gracias ao mestre, sabía cousas importantes do noso mundo que eles, os pais, descoñecían.
Pero os momentos máis fascinantes da escola eran cando o mestre falaba dos bichos. As arañas de auga inventaban o submarino. As formigas coidaban dun gando que daba leite con azucre e cultivaban cogomelos. Había un paxaro en Australia que pintaba de cores o seu niño cunha especie de óleo que fabricaba con pigmentos vexetais. Nunca me esquecerei. Chamábanse o tilonorrinco. O macho puña unha orquídea no novo niño para atraer á femia.
Tal era o meu interese que me convertín no subministrador de bichos de don Gregorio e el acolleume como o mellor discípulo. Había sábados e festivos que pasaba pola miña casa e íamos xuntos de excursión. Percorriamos as beiras do río, as gándaras, a fraga, e subiamos ao monte Sinaí. Cada viaxe desas era para min como unha rota do descubrimento. Volvíamos sempre cun tesouro. Unha mantis. Un cabaliño do demo. Un escornabois. E unha bolboreta distinta de cada vez, aínda que eu só recorde o nome dunha é que o mestre chamou Iris, e que brillaba fermosísima pousada na lama ou no esterco.
De regreso, cantabamos polas corredoiras como dous vellos compañeiros. os luns, na escola, o mestre dicía: "E agora imos falar dos bichos de Pardal".
Para os meus pais, esas atencións do mestre eran unha honra. Aqueles días de excursión, a miña nai preparaba a merenda para os dous. "Non fai falta, señora, eu xa vou comido", insistía don Gregorio. Pero á volta, dicía: "Gracias, señora, exquisita a merenda".
"Estou segura de que pasa necesidades", dicía a miña nai pola noite.
"Os mestres non gañan o que tiñan que gañar", sentenciaba, con sentida solemnidade, o meu pai. "Eles sons as luces de República".
"¡A República, a República! ¡Xa veremos onde vai parar a República!"
O meu pai era republicano. A miña nai, non. Quero dicir que a miña nai era de misa diaria e os republicanos aparecían como inimigos da Igrexa. Procuraban non discutir cando eu estaba diante, pero ás veces sorprendíaos.
"¿Qué tes ti contra Azaña? Esa é cousa do cura, que vos anda quentando a cabeza".
"Eu á misa vou rezar", dicía a miña nai.
"Ti, si, pero o cura non".
Un día que don Gregorio veu recollerme para ir buscar bolboretas, o meu pai díxolle que, se non tiña inconveniente, lle gustaría tomarlle as medidas para un traxe".
O mestre mirou arredor con desconcerto.
"É o meu oficio", dixo o meu pai cun sorriso.
"Respecto moito os oficios", dixo por fin o mestre.
Don Gregorio levou posto aquel traxe durante un ano e levábao tamén aquel día de xullo de 1936 cando se cruzou comigo na alameda, camiño do concello.
"¿Qué hai, Pardal? A ver se este ano podemos verlles por fin a lingua ás bolboretas".
Algo estraño estaba a suceder. Todo o mundo parecía ter présa, pero non se movía. Os que miraban para a dereita, viraban cara á esquerda. Cordeiro, o recolledor de lixo e follas secas, estaba sentado nun banco, preto do palco da música. Eu nunca vira sentado nun banco a Cordeiro. Mirou cara a arriba, coa man de viseira. Cando Cordeiro miraba así e calaban os paxaros era que viña unha treboada.
Sentín o estrondo dunha moto solitaria. Era un garda cunha bandeira suxeita no asento de atrás. Pasou diante de concello e mirou cara aos homes que conversaban inquedos no porche. Berrou: "¡Arriba España!" E arrincou de novo a moto deixando atrás un ronsel de estalos.
As nais comezaron a chamar polos nenos. Na casa, parecía ter morto outra vez a avoa. O meu pai amoreaba cobichas no cinceiro e a miña nai choraba e facía cousas sen sentido, como abrir a billa de auga e lavar os pratos limpos e gardar os sucios.
Petaron á porta e os meus pais miraron o pomo con desacougo. Era Amelia, a veciña, que traballaba na casa de Suárez, o indiano.
"¿Sabedes o que está pasando? Na Coruña os militares declararon o estado de guerra. Están disparando contra o Goberno Civil".
"¡Santo ceo!", persignouse a miña nai.
"E aquí", continuou Amelia en voz baixa, como se as paredes oíran, "disque o alcalde chamou ao capitán de carabineiros pero que este mandou dicir que estaba enfermo".
Ao día seguinte non me deixaron saír á rúa. Eu miraba pola fiestra e todos os que pasaban me parecían sombras encollidas, como se de súpeto caera o inverno e o vento arrastrara aos pardais da Alameda como follas secas.
Chegaron tropas da capital e ocuparon o concello. Mamá saíu para ir á misa e volveu pálida e tristeira, como se se fixera vella en media hora.
"están pasando cousas terribles, Ramón", oín que lle dicía, entre saloucos, ao meu pai. Tamén el envellecera. Peor aínda. Parecía que perdera toda vontade. Esfondárse nun sillón e non se movía. Non falaba. Non quería comer.
"Hai que queimar as cousas que te comprometan, Ramón. Os periódicos, os libros. Todo".
Foi a miña nai a que tomou a iniciativa aqueles días. Unha mañá fixo que o meu pai se arregrara ben e levouno con ela á misa. Cando voltaron, díxome: "Veña, Moncho, vas vir connosco á alameda". Tróuxome a roupa de festa e, mentres me axudaba a anoar a gravata, díxome en voz moi grave: "Recorda isto, Moncho. Papá non era republicano. Papá non era amigo do alcalde. Papá non falaba mal dos curas. E outra cousa moi importante, Moncho. Papá non lle regalou un traxe ao mestre".
"Si que llo regalou".
"Non, Moncho. Non llo regalou. ¿Entendiches ben? ¡Non llo regalou!".
Había moita xente na Alameda, toda con roupa de domingo. Baixaran tamén algúns grupos das aldeas, mulleres enloitadas, paisanos vellos de chaleco e sombreiro, nenos con aire asustado, precedidos por algúns homes con camisa azul e pistola ao cinto. Dúas fileiras de soldados abrían un corredor desde a escalinata do concello ata uns camións con remolque atoldado, como os que se usaban para transportar o gando na feira grande. Pero na alameda non había o balbordo das feiras senón un silencio grave, de Semana Santa. A xente non se saudaba. Nin sequera parecían recoñecerse os uns aos outros. Toda a atención estaba posta na fachada do concello.
Un garda entreabriu a porta e percorreu o xentío coa mirada. Logo abriu de todo e fixo un aceno co brazo. Da boca escura do edificio, escoltados por outros gardas, saíron os detidos, ían atados de mans e pés, en silente cordada. Dalgúns non sabía o nome, pero coñecía todos aqueles rostros. O alcalde, os dos sindicatos, o bibliotecario do ateneo Resplandor Obreiro, Charli, o vocalista da orquestra Sol e Vida, o canteiro a quen chamaban Hércules, pai de Dombodán... E ao cabo da cordada, chepudo e feo como un sapo, o mestre.
Escoitáronse algunhas ordes e berros illados que resoaron na Alameda como petardos. Pouco a pouco, da multitude foi saíndo un ruxe-ruxe que acabou imitando aqueles alcumes.
"¡Traidores! ¡Criminais! ¡Roxos!"
"Berra ti tamén, Ramón, polo que máis queiras, ¡berra!". A miña nai levaba collido do brazo a papá, como se o suxeitara con toda a súa forza para que non desfalecera. "¡Que vexan que berras, Ramón, que vexan que berras!"
E entón oín como o meu pai dicía "¡Traidores!" cun fío de voz. E logo, a cada vez máis forte, "¡Criminais! ¡Roxos!" Soltou do brazo á miña nai e achegouse máis á fileira dos soldados, coa mirada enfurecida cara ao mestre. "¡Asasino! ¡Anarquista! ¡Comenenos!"Escena de La lengua de las mariposas
Agora mamá trataba de retelo e tiroulle da chaqueta discretamente. Pero el estaba fóra de si. "¡Cabrón! ¡Fillo de mala nai" Nunca lle escoitara chamar iso a ninguén, nin sequera ao árbitro no campo de fútbol. "A súa nai non ten a culpa, ¿eh, Moncho?, recorda iso". Pero agora volvíase cara a min entolecido e empuxábame coa mirada, os ollos cheos de bágoas e sangue. "¡Bérralle ti tamén, Monchiño, bérralle ti tamén!"
Cando os camións arrincaron cargados de presos, eu fun un dos nenos que corría detrás lanzando pedras. Buscaba con desespero o rostro do mestre para chamarlle traidor e criminal. Pero o convoi era xa unha nube de po ao lonxe e eu, no medio da alameda, cos puños pechado, só fun capaz de murmurar con rabia: "¡Sapo! ¡Tilonorrinco! ¡Iris!"

 

 



 

quintos: joven que entró en la edad del servicio militar.

gándara: tierra baja, llena de vegetación salvaje de baja altura.

corredoira: camino estrecho seguido por el carro, generalmente rodeado de zarzas.

escornabois: insecto volador que tiene una especie de cuernos.

trallazos: golpes que se daban con una vara (tralla) a las vacas para estimularlas.

 

 

Ler este conto en castelán